Từ vị thế là một đối tác thương mại quan trọng toàn cầu, châu Âu dần bị đẩy ra bên lề trong cuộc chơi của các nước lớn. Các xung đột và biến động địa chính trị gần đây đã làm lộ rõ những điểm yếu của châu lục này, từ an ninh năng lượng đến khả năng cạnh tranh toàn cầu.
“Cú sốc” năng lượng
Các quốc gia châu Âu từng phụ thuộc lớn vào nguồn cung năng lượng giá rẻ từ Nga, vốn là bệ đỡ cho nền kinh tế khu vực suốt nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, sau khi xung đột tại Ukraine nổ ra, nguồn cung dầu khí qua đường ống bị gián đoạn, buộc châu Âu phải chuyển sang nhập khẩu khí hóa lỏng (LNG) với chi phí cao hơn nhiều. Phần lớn lượng LNG này đến từ Mỹ, khiến châu Âu dễ bị ảnh hưởng bởi biến động giá năng lượng toàn cầu.
Gần đây, xung đột tại Trung Đông càng làm giá năng lượng tăng vọt. Giá khí đốt tại châu Âu hiện cao hơn 60% so với thời điểm trước khi xung đột bắt đầu hồi cuối tháng 2. Anh và Italy chịu tác động mạnh do phụ thuộc nhiều vào khí đốt trong cơ cấu năng lượng, trong khi Đức – nền kinh tế lớn nhất châu Âu – đang chứng kiến lạm phát tăng cao và dự báo sẽ tiếp tục duy trì ở mức cao trong vài tháng tới.
Năng lượng đắt đỏ không chỉ đẩy chi phí sản xuất tăng mà còn làm trầm trọng thêm vấn đề cạnh tranh của châu Âu. Nhiều ngành công nghiệp chủ lực như ô tô, hóa chất và máy móc đang gặp khó khăn. Theo báo cáo năm 2024 của Liên minh châu Âu (EU), châu lục này cần đầu tư gần 1.000 tỷ USD vào trí tuệ nhân tạo, lưới điện chung và siêu máy tính để duy trì vị thế. Tuy nhiên, nhu cầu đầu tư này lại đến vào thời điểm khó khăn nhất, khi hầu hết các nước châu Âu đang gánh nợ công ở mức cao kỷ lục.
Bài toán kinh tế giữa biến động chính trị
Để tự chủ hơn về an ninh, các nước châu Âu thành viên NATO đã tăng gấp đôi chi tiêu quốc phòng trong thập kỷ qua. Đến năm 2030, khoản chi này dự kiến vượt 1.000 tỷ USD cho thiết bị và hạ tầng quân sự. Đồng thời, chi phí cho an sinh xã hội, lương hưu và y tế cho dân số già hóa cũng đang khiến ngân sách công trở nên eo hẹp. Lãi suất vay nợ tăng cao đang tạo thêm áp lực lên các nước như Anh, Pháp và Italy.
Ngân hàng Trung ương châu Âu mới đây đã hạ dự báo tăng trưởng kinh tế năm nay xuống còn 0,9%, từ mức 1,2% trước đó, chủ yếu do cuộc khủng hoảng năng lượng khiến giá cả tăng đột biến. Chuyên gia kinh tế Barry Eichengreen từ Đại học California, Berkeley (Mỹ) nhận định rằng các quốc gia xử lý tốt nợ công thường sẽ đạt được mức tăng trưởng cao, hoặc ít phân cực chính trị. Châu Âu hiện thiếu cả hai yếu tố này.
Về mặt chính trị nội bộ, một số đảng dân túy và chủ nghĩa dân tộc đang gia tăng ảnh hưởng ở Pháp, Đức và một số nước khác. Các cuộc thăm dò dư luận cho thấy lực lượng này đang thu hút sự ủng hộ đáng kể từ nhiều nhóm cử tri. Xung đột ở Trung Đông còn làm dấy lên lo ngại về dòng người tị nạn mới, có thể làm gia tăng căng thẳng xã hội và chia rẽ chính trị. Nhiều lãnh đạo châu Âu, trong đó có Thủ tướng Đức Friedrich Merz, đã bày tỏ mong muốn tránh thêm các đợt di cư lớn từ khu vực này.
Trước bối cảnh an ninh và thương mại quốc tế thay đổi nhanh chóng, cựu Thủ tướng Italy Mario Draghi – người dẫn dắt báo cáo về năng lực cạnh tranh của EU – nhấn mạnh rằng châu Âu cần hành động phối hợp chặt chẽ hơn. Ông cảnh báo nếu không có biện pháp đồng bộ, châu lục này có nguy cơ bị suy yếu, chia rẽ và mất dần vị thế công nghiệp. Theo ông, các nước EU riêng lẻ khó có thể là “cường quốc trung bình” trong trật tự mới, vì vậy cần chuyển từ mô hình liên minh lỏng lẻo sang sự phối hợp chặt chẽ hơn về quốc phòng, công nghiệp và đối ngoại.
Châu Âu hiện đang ở giai đoạn chuyển mình khó khăn. Từ chỗ dựa vào sự bảo vệ quân sự của Mỹ, năng lượng giá rẻ từ Nga và thương mại dựa trên quy tắc quốc tế, khu vực này cần tự điều chỉnh để thích ứng với môi trường toàn cầu đầy biến động. Khả năng duy trì sự ổn định và phát triển sẽ phụ thuộc rất nhiều vào việc tăng cường đoàn kết và hợp tác thực chất giữa các nước châu Âu.
