Nhiều người từng thử thiền đều có chung một trải nghiệm: vừa ngồi xuống được vài phút, tâm trí đã bắt đầu lang thang. Những suy nghĩ nối tiếp xuất hiện khiến việc tập trung trở nên khó khăn, thậm chí khiến không ít người bỏ cuộc ngay từ lần đầu tiên.
Song, một nghiên cứu mới cho thấy não bộ có thể bắt đầu thay đổi chỉ sau vài phút thiền định. Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Mindfulness đầu năm nay do các nhà khoa học thuộc Trường Y Harvard thực hiện trên 103 người trưởng thành với trình độ thiền khác nhau, từ người mới bắt đầu đến những người đã có nhiều năm thực hành.
Trong quá trình nghiên cứu, các tình nguyện viên được yêu cầu thực hiện hình thức thiền quan sát hơi thở trong khi hoạt động não bộ được ghi lại bằng điện não đồ EEG, phương pháp đo tín hiệu điện phát sinh từ não thông qua các cảm biến gắn trên da đầu.
Kết quả cho thấy chỉ sau khoảng hai phút thiền, các thay đổi đáng kể trong hoạt động não đã xuất hiện. Những thay đổi này tiếp tục gia tăng và đạt đỉnh vào khoảng phút thứ bảy trước khi duy trì tương đối ổn định trong khoảng 15 phút tiếp theo.
Tiến sĩ Balachundhar Subramaniam, giáo sư gây mê học tại Trường Y Harvard và là đồng tác giả nghiên cứu, cho biết: “Chúng tôi quan sát thấy hoạt động não đạt trạng thái tối ưu vào khoảng phút thứ bảy và duy trì trạng thái này trong nhiều phút sau đó”.
Theo các nhà nghiên cứu, thiền không đơn thuần là một trạng thái thư giãn mà là quá trình tái tổ chức hoạt động của não bộ.
Dữ liệu EEG cho thấy nhiều loại sóng não liên quan đến sự tập trung và thư giãn tăng lên rõ rệt trong quá trình thiền. Cụ thể, sóng alpha – loại sóng thường xuất hiện khi con người ở trạng thái thư thái nhưng vẫn tỉnh táo gia tăng đáng kể. Đồng thời, sóng theta và theta-alpha, vốn liên quan đến khả năng hướng sự chú ý vào bên trong, cũng tăng lên.
Trong khi đó, sóng beta-1, loại sóng gắn liền với trạng thái tập trung có chủ đích, cũng được ghi nhận tăng hoạt động. Ngược lại, các sóng delta và gamma-1 giảm xuống. Điều này cho thấy người tham gia ít buồn ngủ hơn, đồng thời giảm tình trạng suy nghĩ lan man hay mất tập trung.
“Có thể hình dung đây giống như việc não bộ đang hướng một chiếc đèn pin vào chính bản thân mình”, tiến sĩ Subramaniam giải thích. Theo ông, khi các sóng theta, alpha và theta-alpha cùng hoạt động mạnh, con người có xu hướng nhận thức rõ hơn về nội tâm, đồng thời cảm thấy bình tĩnh và sáng tạo hơn.
Các nhà nghiên cứu gọi trạng thái này là “sự tỉnh táo thư giãn”, tức cơ thể được thả lỏng nhưng tâm trí vẫn duy trì sự tập trung và nhận thức rõ ràng.
Một phát hiện đáng chú ý khác là những người có kinh nghiệm thiền lâu năm thể hiện sự thay đổi mạnh mẽ hơn trong hoạt động não bộ so với người mới bắt đầu. Ở nhóm này, sóng theta và theta-alpha tăng cao hơn, trong khi các sóng liên quan đến sự mất tập trung và buồn ngủ giảm sâu hơn.
Theo các nhà khoa học, điều đó cho thấy thiền cũng giống như bất kỳ kỹ năng nào khác: hiệu quả có thể được cải thiện thông qua quá trình luyện tập đều đặn.
“Rất nhiều người nói rằng họ không có thời gian hoặc không thể ngăn tâm trí suy nghĩ lung tung. Nhưng nghiên cứu cho thấy chỉ cần ngồi yên đủ lâu, khoảng bảy phút, quá trình quan sát hơi thở sẽ bắt đầu diễn ra một cách tự nhiên như nó vốn được thiết kế,” tiến sĩ Subramaniam cho biết.
Ông cho rằng đối với người mới bắt đầu, các bài thiền có hướng dẫn là lựa chọn phù hợp nhất. Sau khoảng bốn đến sáu tuần thực hành thường xuyên, việc thiền định có thể trở thành một thói quen tự nhiên.
Dù vậy, các chuyên gia cũng lưu ý rằng không nên coi những thay đổi trong sóng não là bằng chứng trực tiếp cho các lợi ích sức khỏe.
Tiến sĩ Ignacio Saez, Giám đốc Phòng thí nghiệm Sinh lý thần kinh người tại Trường Y Icahn thuộc Mount Sinai (Mỹ), nhận định các thay đổi này phản ánh việc não bộ đang chuyển sang một trạng thái hoạt động khác, thay vì tự thân chúng là một chỉ số sức khỏe.
“Khi con người chuyển từ trạng thái suy nghĩ lan man sang tập trung vào hơi thở hoặc lòng từ bi, não bộ sẽ phân bổ lại nguồn lực cho sự chú ý, khả năng tự quan sát và điều tiết cảm xúc. Những thay đổi đó tất nhiên sẽ để lại dấu ấn điện học trong não,” ông giải thích.
Theo ông Saez, không tồn tại một “sóng não thiền định” duy nhất. Thay vào đó, thiền tạo ra sự tái tổ chức hoạt động trên nhiều mạng lưới thần kinh khác nhau liên quan đến trí nhớ, cảm xúc và sự chú ý.
Các nghiên cứu trước đây của nhóm ông cũng cho thấy thiền có thể làm thay đổi hoạt động tại hạch hạnh nhân và hồi hải mã – hai vùng não đóng vai trò quan trọng trong việc xử lý cảm xúc và hình thành ký ức.
Các chuyên gia cho rằng giá trị lớn nhất của nghiên cứu không nằm ở việc xác nhận thiền có lợi, mà ở việc xác định được thời điểm những thay đổi trong não bộ bắt đầu xuất hiện.
Điều đó cho thấy ngay cả những khoảng thời gian thiền ngắn cũng có thể giúp não bộ chuyển từ trạng thái căng thẳng, phân tán sang trạng thái bình tĩnh và tập trung hơn.
