Từ “bảo tàng sống” đến thương hiệu quốc tế
Trong Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hoá đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được phê duyệt bởi Thủ tướng Chính phủ, thủ công mỹ nghệ được xác định là một trong 12 lĩnh vực trụ cột. Dệt lụa, trong đó có lụa Vạn Phúc (Hà Nội), là một trong những ngành nghề chủ đạo, giữ vai trò quan trọng trong phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam. Đây là minh chứng rõ nét cho việc chuyển hóa nguồn lực di sản thành động lực kinh tế, góp phần khẳng định sức mạnh nội sinh và bản sắc dân tộc trong dòng chảy hiện đại.
Với hơn 1200 năm tuổi giữa Thủ đô, Làng lụa Vạn Phúc từ lâu không chỉ là một di sản sống động mà còn được ví như “bảo tàng sống” lưu giữ tinh hoa của nghề dệt tơ truyền thống. Năm 2025 đánh dấu bước ngoặt khi làng lụa Vạn Phúc, cùng với Bát Tràng, trở thành hai đại diện đầu tiên của Việt Nam gia nhập Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo toàn cầu. Đây là tiền đề để Làng lụa Vạn Phúc bước sang một chương mới, từ một địa danh văn hóa hướng tới trở thành thương hiệu công nghiệp văn hóa có tầm vóc quốc tế.
 |
| Những người thợ cần mẫn bên khung cửi tại xưởng dệt lụa làng Vạn Phúc. Ảnh: Trần Phương |
Trong bức tranh ngành thủ công mỹ nghệ, Chương trình OCOP đang trở thành đòn bẩy quan trọng đưa sản phẩm làng nghề ra thị trường. Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến tháng 12/2025, cả nước có hơn 18.000 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên, trong đó Hà Nội chiếm hơn 3.400 sản phẩm, phần lớn đến từ các làng nghề truyền thống như lụa Vạn Phúc.
Tại Hội thảo “Tư vấn nâng cao nhận thức về xây dựng thương hiệu hợp chuẩn quốc tế đối với sản phẩm thủ công mỹ nghệ”, nghệ sĩ Ưu tú Trịnh Quốc Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam nhấn mạnh mối quan hệ giữa thương hiệu và sản phẩm trong kinh tế thị trường là mối quan hệ “song hành - tương hỗ”. Theo ông, trong phát triển thủ công mỹ nghệ, thương hiệu tạo giá trị gia tăng, còn sản phẩm là nền tảng để thương hiệu tồn tại và thể hiện bản sắc.
Thương hiệu mạnh giúp phân biệt hàng thủ công truyền thống với hàng công nghiệp, hàng nhái; đồng thời mở cửa cho sản phẩm tiếp cận các kênh phân phối hiện đại như siêu thị, thương mại điện tử, chuỗi bán lẻ toàn cầu.
Là một trong những cơ sở dệt lụa lớn tại làng Vạn Phúc do nghệ nhân Đỗ Văn Hiển sáng lập, xưởng dệt lụa tơ tằm Cẩm Hoa Lâm vinh dự được Hội đồng Thủ công Thế giới đến thẩm định và đánh giá vào tháng 10/2024 nhằm ghi danh làng nghề vào Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo toàn cầu.
Chia sẻ về nỗ lực bảo vệ thương hiệu giữa thị trường nhiều biến động, anh Quang Hưng, phụ trách thiết kế và quản lý xưởng dệt lụa cho biết: “Vấn đề bảo hộ thương hiệu đã được làng lụa Vạn Phúc đặc biệt chú trọng trong những năm gần đây. Một trong những giải pháp then chốt mà chúng tôi đang áp dụng chính là kỹ thuật dệt “biên lụa”, tức dệt trực tiếp tên nhà sản xuất hoặc dòng chữ “Lụa Hà Đông” trên mép mỗi tấm vải thay vì để trơn như trước đây”.
 |
| Thương hiệu “Lụa Hà Đông” được dệt khéo léo lên những tấm vải lụa. Ảnh: Vân Anh |
Giải pháp dệt biên lụa này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả chống hàng giả, mà còn tạo ra thế và lực để Vạn Phúc kích cầu tiêu dùng, giúp minh bạch hóa thị trường và nâng cao giá trị thặng dư cho mỗi sản phẩm.
Theo Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, thị trường thủ công mỹ nghệ toàn cầu được định giá 1.007 tỷ USD vào năm 2023 và dự báo sẽ đạt 2.394 tỷ USD vào năm 2032. Việt Nam sở hữu hơn 5.400 làng nghề truyền thống, doanh thu các làng nghề đạt khoảng 75 nghìn tỷ đồng, với tốc độ tăng trưởng dự kiến 8,7% giai đoạn 2024 - 2032.
Với những thế mạnh này, thủ công mỹ nghệ, trong đó có lụa luôn nằm trong nhóm 10 mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam với giá trị gia tăng cao. Cụ thể, cứ một triệu USD xuất khẩu các sản phẩm này mang lại lợi nhuận gấp 5 - 10 lần so với nhiều mặt hàng khác, trong khi nguyên phụ liệu nhập khẩu chỉ chiếm 3 - 3,5% giá trị xuất khẩu.
Gắn bảo tồn di sản với phát triển kinh tế bền vững
Dù đạt được nhiều thành tựu, song làng lụa Vạn Phúc vẫn đang đối diện với những thách thức trên lộ trình vươn tới thương hiệu công nghiệp văn hoá thực thụ. Một trong những rào cản lớn nhất là bài toán nhân lực kế cận. Với sự chuyển dịch của thời đại, nhiều làng nghề truyền thống trên cả nước, trong đó có Vạn Phúc đang đối diện với bài toán thiếu hụt lao động trẻ. Tình trạng mai một, thiếu vốn và công nghệ lạc hậu trong khi chỉ còn những nghệ nhân lớn tuổi duy trì sản xuất khiến việc tiếp cận vốn, công nghệ và thị trường gặp nhiều khó khăn.
Theo góc nhìn của Tiến sĩ Văn hoá Lưu Huyền Trang (Học viện Báo chí và Tuyên truyền), chìa khóa để trẻ hóa lực lượng lao động tại các làng nghề nằm ở việc đổi mới phương thức tiếp cận, trong đó giáo dục đóng vai trò nền tảng. Việc đưa không gian làng nghề vào học đường, cho phép học sinh, sinh viên tham gia vào các công đoạn thủ công như thiết kế họa tiết hay dệt vải không chỉ giúp người trẻ thấu hiểu giá trị của sản phẩm mà còn mở ra cái nhìn mới về tiềm năng của nghề.
 |
| Khách tham quan bày tỏ hào hứng khi tham quan và mua sắm tại làng lụa Vạn Phúc. Ảnh: Vân Anh |
Bài toán thứ hai nằm ở khâu thiết kế và đổi mới sáng tạo trong định vị hình ảnh làng lụa Vạn Phúc theo hướng công nghiệp văn hoá. Mặc dù tư duy của nghệ nhân và các hộ kinh doanh đã có chuyển biến tích cực thông qua việc cải tiến mẫu mã kết hợp yếu tố truyền thống và hiện đại, nhưng sự thay đổi này vẫn thiếu tính đồng bộ.
Nhiều sản phẩm còn nặng tính truyền thống, chưa đột phá về công năng để tiếp cận thị trường trẻ và quốc tế. Thực trạng này phản ánh lỗ hổng trong đào tạo bài bản và sự thiếu chú trọng vào các yếu tố thương hiệu như logo, bao bì hay bảo hộ pháp lý.
Thách thức thứ ba liên quan đến chuyển đổi số và tiếp cận thị trường. Tại Vạn Phúc, ngoài phục vụ khách hàng trực tiếp tham quan, mua sắm, nhiều hộ làm nghề đã đầu tư hệ thống bán hàng trực tuyến trên các nền tảng số thông qua hình ảnh, clip, livestream bán hàng,... Tuy nhiên, sự chuyển đổi này chưa đồng đều. Nhiều cơ sở nhỏ lẻ vẫn chưa tận dụng hiệu quả các nền tảng truyền thông, thương mại điện tử và marketing số.
Trước những hạn chế trên, việc xây dựng một lộ trình phát triển bài bản cho làng lụa Vạn Phúc theo hướng công nghiệp văn hoá là yêu cầu cấp thiết. Trước tiên, về giải pháp ứng dụng công nghệ trong đổi mới sáng tạo, làng lụa Vạn Phúc đã bắt đầu tích hợp công nghệ 4.0 vào sản xuất thiết kế. Nhiều xưởng dệt đã sử dụng phần mềm trên máy tính để thiết kế các hoạ tiết lụa phức tạp, tinh xảo nhằm nâng cao chất lượng và tối ưu thời gian.
 |
| Sử dụng phần mềm đồ họa để thiết kế mẫu mã tại làng lụa Vạn Phúc. Ảnh: VTV2 |
Tuy nhiên, để những bước tiến này tạo ra sức bật thực sự cho nền công nghiệp văn hóa, cần một chiến lược quy hoạch không gian và hạ tầng đồng bộ từ phía cơ quan quản lý. Đáp ứng yêu cầu đó, Hà Nội đã phê duyệt Quyết định số 63/QĐ-UBND ngày 07/01/2026 về bảo tồn, phát triển Làng nghề truyền thống kết hợp du lịch tại làng dệt lụa Vạn Phúc, tỉ lệ 1/500.
Quy hoạch nhằm bảo tồn tối đa cấu trúc không gian làng truyền thống, phát huy giá trị văn hóa, lịch sử, kiến trúc và nghề dệt lụa, kết hợp phát triển du lịch, nâng cao đời sống nhân dân. Đây là cơ sở pháp lý để Vạn Phúc trở thành điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn, nơi du khách được trải nghiệm không gian làng nghề.
Bên cạnh những chính sách hỗ trợ từ chính quyền, doanh thu từ khách hàng là yếu tố cốt lõi giúp các hộ kinh doanh yên tâm bám trụ. Từ góc độ người làm nghề, anh Quang Hưng cho hay, một lộ trình bảo tồn di sản bền vững phải luôn song hành với mục tiêu phát triển du lịch và thương mại.
Khi các mô hình tham quan trải nghiệm được đẩy mạnh, giá trị của lụa Vạn Phúc sẽ được lan tỏa mạnh mẽ hơn, tạo ra nguồn lực tài chính tự thân cho các nghệ nhân. Bài toán sinh kế được giải quyết thông qua sự tăng trưởng của lượng khách ghé thăm cũng là lúc bản sắc văn hóa của làng lụa được bảo vệ một cách tự nhiên và bền vững nhất.
Chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa đến năm 2030 đặt ra yêu cầu trọng tâm cho ngành thủ công mỹ nghệ là phải gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn di sản và đổi mới sáng tạo. Chính phủ khuyến khích các cơ sở sản xuất đầu tư sâu vào khâu nghiên cứu, thiết kế mẫu mã sản phẩm dựa trên nền tảng văn hóa dân tộc nhưng phải bắt kịp thị hiếu tiêu dùng hiện đại. Mục tiêu là tạo ra những dòng sản phẩm vừa mang đậm bản sắc Việt, vừa đủ sức cạnh tranh tại các phân khúc xuất khẩu cao cấp.
