Các nhà khảo cổ từng cho rằng mèo và người đã bắt đầu sống cùng nhau khoảng 9.500 năm trước tại vùng Levant – một khu vực rộng lớn nằm trong phạm vi Trung Đông và phía Đông Địa Trung Hải, vào đầu thời kỳ đồ đá mới, khi con người bắt đầu trồng trọt.
Những kho lương thực đã thu hút loài gặm nhấm, kéo theo sự xuất hiện của các loài mèo hoang. Con người nhận thấy việc giữ lại những “tay săn chuột” này là có lợi, dẫn đến quá trình mèo dần được thuần hóa. Bộ xương mèo cổ nhất được ghi nhận trong khảo cổ học nằm trong một ngôi mộ ở Cyprus có niên đại thuộc giai đoạn này.
Tuy nhiên, phân tích mới về thông tin di truyền từ hài cốt mèo tại các di chỉ khảo cổ khắp châu Âu, Trung Đông và châu Á cho thấy: loài mèo nhà quen thuộc ngày nay có nguồn gốc gần hơn nhiều so với giả thuyết, và chúng cũng không phải loài mèo đầu tiên sống cạnh con người.
“Chúng tôi phân tích những mảnh xương được cho là của mèo nhà có niên đại 10.000 năm, để tìm xem liệu chúng có cùng bộ mã gen với quần thể mèo hiện đại đang chiếm ưu thế hiện nay hay không. Và kết quả đã hoàn toàn bác bỏ giả thuyết trước đây”, Giáo sư Greger Larson thuộc Trường Khảo cổ học, Đại học Oxford (Anh) cho biết.
 |
| Nhiều hộp sọ mèo nhà đã được khai quật từ di chỉ khảo cổ tại Trung Quốc. |
Nguồn gốc từ Bắc Phi và Con đường Tơ lụa
Một nghiên cứu tập trung tại khu vực châu Âu công bố trên Tạp chí Science, đã kiểm tra 87 bộ gen mèo cổ đại và hiện đại. Kết quả cho thấy mèo nhà (tên khoa học là Felis catus) thực chất có nguồn gốc từ Bắc Phi, thay vì vùng Levant như suy đoán trước đó. Tổ tiên của chúng có quan hệ rất gần với loài mèo rừng châu Phi (Felis lybica lybica).
Nghiên cứu cho biết chính những chú mèo rừng châu Phi đã hình thành nên nền tảng di truyền của mèo nhà hiện đại và bắt đầu lan rộng khắp châu Âu cùng với sự trỗi dậy của Đế chế La Mã khoảng 2.000 năm trước.
Đến năm 730, mèo nhà đã có mặt tại Trung Quốc, nhiều khả năng là theo chân các đoàn lữ hành thương mại dọc theo Con đường Tơ lụa. Đây là kết luận được công bố trên Tạp chí Cell Genomics, sau khi phân tích ADN từ 22 mảnh xương họ mèo được khai quật tại Trung Quốc trong vòng 5.000 năm qua.
Trước thời điểm đó, các nhà nghiên cứu phát hiện ra một loài họ mèo hoàn toàn khác, không liên quan đến mèo nhà hay tổ tiên của chúng, đã sống cùng con người từ ít nhất 5.400 năm trước cho đến năm 150 sau Công nguyên. Đó là loài Prionailurus bengalensis, hay còn gọi là mèo báo. Di cốt của chúng từng được tìm thấy tại 7 di chỉ khảo cổ ở Trung Quốc và đã được xác nhận trong nghiên cứu này.
 |
| Hộp sọ của một cá thể mèo rừng châu Á được tìm thấy trong một ngôi mộ từ thời nhà Hán, tại Trung Quốc. |
Những “hàng xóm” thầm lặng
Có nguồn gốc từ châu Á, mèo báo là một loài mèo hoang nhỏ và không lai tạo tự nhiên với các loài thuộc chi Felis. Tuy nhiên, theo nghiên cứu, từ những năm 1980, những người nhân giống mèo hiện đại đã cho lai hai loài này để tạo ra giống mèo Bengal.
Mối quan hệ của mèo báo với con người trong lịch sử mang tính hội sinh, nhưng nó chưa bao giờ được thuần hóa hoàn toàn dù đã sống cạnh con người hơn 3.500 năm. Theo bà Shu-jin Luo, tác giả chính của nghiên cứu tại Trường Khoa học Sự sống thuộc Đại học Bắc Kinh (Trung Quốc), con người hưởng lợi từ kỹ năng bắt chuột của mèo hoang, trong khi lũ mèo có nguồn cung thức ăn dồi dào. Tuy nhiên, có lẽ con người chưa bao giờ thực sự kiểm soát quần thể mèo báo một cách có chủ đích.
 |
| Loài mèo báo quý hiếm có nguồn gốc từ châu Á. |
“Mối quan hệ hội sinh giữa người và mèo báo cuối cùng đã kết thúc. Mèo báo quay trở lại môi trường sống tự nhiên và ngày nay chúng vẫn sống như những người hàng xóm ẩn dật của chúng ta”, bà Luo nói.
Một giả thuyết giải thích tại sao mèo báo không bao giờ được thuần hóa hoàn toàn xuất phát từ việc chúng nổi tiếng với việc săn bắt gà, ngoài việc bắt chuột - khác với loài mèo nhà vốn chuyên săn chuột. Trong dân gian Trung Quốc, mèo báo được gọi là “hổ bắt gà” để ám chỉ thói quen săn gia cầm của chúng.
“Sau thời nhà Hán, sự thay đổi trong phương thức chăn nuôi gia cầm từ chăn thả tự do sang nuôi nhốt, nhiều khả năng đã làm gia tăng xung đột giữa con người và mèo báo. Bản năng săn gà mạnh mẽ và xu hướng “xử” nhiều con trong không gian hẹp, đã khiến mèo báo ngày càng không được chào đón quanh các khu dân cư”, vị tác giả chính giải thích.
Sự biến mất của mèo báo khỏi các khu định cư của con người diễn ra trùng với giai đoạn đầy biến động giữa sự sụp đổ của nhà Hán vào năm 220 và sự trỗi dậy của nhà Đường năm 618. Khi đó, một thời kỳ khí hậu lạnh và khô hơn đã làm giảm sản lượng nông nghiệp, phá vỡ môi trường sống của mèo báo.
 |
| Mèo Bengal hiện đại là giống mèo lai từ mèo nhà (Felis catus) và mèo rừng châu Á (Prionailurus bengalensis). |
Ông William Taylor, Phó Giáo sư tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Đại học Colorado (Mỹ), nhận định: “Thật thú vị khi thấy các nghiên cứu ADN giúp truy vết câu chuyện về loài mèo ở châu Âu và châu Á – loài sinh vật nhỏ bé phổ biến mà nhiều người coi là hiển nhiên, lại đưa chúng ta trở về với những tuyến đường thương mại đầu tiên như Con đường Tơ lụa, vốn được xây dựng dựa trên sự di chuyển của ngựa, lừa và lạc đà”.
Phó Giáo sư William Taylor, Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Đại học Colorado (Mỹ), nhận định: “Thật thú vị khi các nghiên cứu về ADN có thể giúp chúng ta lần theo dấu vết của loài mèo tại châu Á và châu Âu. Câu chuyện của chúng hóa ra lại có mối liên kết mật thiết với những tuyến đường thương mại sơ khai như Con đường Tơ lụa - mạng lưới vốn được xây dựng dựa trên sức kéo và sự di chuyển của ngựa, lừa và lạc đà”.
Loài mèo và Ai Cập cổ đại
Giáo sư sinh học Jonathan Losos tại Đại học Washington ở thành phố St. Louis (Mỹ) cho rằng những phát hiện mới về nguồn gốc Bắc Phi của mèo nhà thực chất không quá bất ngờ. Loài mèo vốn đóng vai trò rất quan trọng trong hệ thống biểu tượng của Ai Cập cổ đại. Trên các bức tường lăng mộ, những chú mèo được khắc họa như thành viên trong gia đình khi đeo vòng cổ, hoa tai, dây chuyền, ăn bằng bát riêng và ngồi dưới ghế.
Tuy nhiên, vị chuyên gia này cũng lưu ý rằng vẫn chưa thể khẳng định Ai Cập là nơi toàn bộ quá trình thuần hóa mèo diễn ra, hay đơn giản là chặng cuối để biến những “kẻ săn chuột” trở thành thành viên trong gia đình.
 |
| Một bức phù điêu Ai Cập cổ đại với hình tượng mèo. |
Nghiên cứu tập trung vào châu Âu phát hiện ra rằng những chú mèo tại các di chỉ khảo cổ có niên đại trước năm 200 trước Công nguyên, về mặt di truyền thực chất là mèo rừng châu Âu (Felis silvestris). Dù bộ xương của chúng gần như không thể phân biệt với mèo nhà, chúng vẫn là hai loài khác nhau. Tuy nhiên, Giáo sư Losos cho rằng không nên loại trừ khả năng loài mèo hoang dã này từng sống chung với con người, vì mèo rừng con tương đối dễ thuần phục.
Công cuộc giải mã lịch sử loài mèo vẫn đang tiếp diễn. Ông Losos chỉ ra việc thiếu các mẫu khảo cổ từ Bắc Phi và Tây Nam Á đồng nghĩa với việc câu chuyện về nguồn gốc mèo nhà vẫn còn nhiều khoảng trống.
“Giống như tượng Nhân sư đầy bí ẩn, loài mèo cũng rất “kiệm lời” với những bí mật của mình. Chúng ta cần thêm nhiều ADN cổ đại hơn nữa để giải mã những điều còn bị che phủ bởi màn sương của quá khứ”, Giáo sư Jonathan Losos nói thêm.
