Tại nhiều lễ hội ở Hà Lan, người tham gia có thể đổi những chiếc đầu lọc thuốc lá nhặt được lấy poffertjes – món bánh pancake mini nổi tiếng của Hà Lan, thường ăn kèm nhiều bơ và đường. Chương trình do xe đồ ăn mang tên WasteBar thực hiện, với hy vọng biến hành động nhặt rác thành một hoạt động vui vẻ và có ý nghĩa.
Theo thống kê, mỗi năm có hơn 4.500 tỷ đầu lọc thuốc lá được thải ra môi trường trên toàn cầu. Riêng tại Hà Lan, con số này lên tới hàng trăm triệu chiếc. Điều đáng lo ngại là đầu lọc thuốc lá không hề vô hại. Chúng chứa nhựa, kim loại nặng và nhiều chất độc khác, rất khó phân hủy trong tự nhiên. Các địa phương tại Hà Lan được cho là phải chi khoảng 36 triệu euro mỗi năm chỉ để dọn dẹp loại rác này. Chính vì vậy, WasteBar đã đưa ra cách tiếp cận sáng tạo: biến rác thành “đơn vị thanh toán”.
Tại lễ hội Het Vrije Westen ở công viên Westerpark (Amsterdam), chiếc xe tải màu vàng của WasteBar nổi bật với khẩu hiệu “Đừng lãng phí rác thải!”. Một tấm biển bên cạnh ghi rõ: “Thanh toán bằng rác tại đây”. Bảng giá khá đơn giản: 20 đầu lọc thuốc lá đổi được một phần bánh poffertjes, 10 đầu lọc đổi một loại đồ uống, 15 đầu lọc đổi trái cây hoặc kẹo. Không chỉ nhận đầu lọc thuốc lá, WasteBar còn chấp nhận rác nhựa: 15 mảnh nhựa có thể đổi lấy một phần bánh.
Người khởi xướng dự án là Noreen van Holstein – một doanh nhân Hà Lan từng sống 17 năm tại Goa, Ấn Độ. Năm 2019, bà triển khai chiến dịch chống xả rác trên các bãi biển ở đây và nhận thấy mô hình này có hiệu quả. Khi trở về Hà Lan vào năm 2020, bà quyết định mang ý tưởng theo cùng. Sau đó, cùng với cộng sự Lalita van Lamsweerde, bà thành lập quỹ môi trường và ra mắt xe đồ ăn WasteBar vào năm 2022. Ban đầu, bà lo ngại mọi người sẽ ngại nhặt rác từ dưới đất. Tuy nhiên, phản ứng thực tế lại hoàn toàn tích cực.
Nhờ nguồn tài trợ từ chính quyền địa phương và các quỹ hỗ trợ, WasteBar đã xuất hiện tại hơn 50 sự kiện khác nhau, từ lễ hội, hoạt động dành cho trẻ em cho đến các buổi gặp mặt doanh nghiệp. Đến nay, dự án đã thu gom được hơn 500.000 đầu lọc thuốc lá. Một phần trong số đó từng được dùng cho một triển lãm nghệ thuật vào năm ngoái. Số còn lại hiện vẫn đang được lưu trữ chờ xử lý và tái chế đúng cách. Van Holstein cho biết bà đang tìm kiếm đối tác để hỗ trợ tái chế loại rác này trong tương lai.
Theo chuyên gia khoa học hành vi Reint Jan Renes từ Đại học Khoa học Ứng dụng Amsterdam, điểm mạnh của WasteBar nằm ở yếu tố xã hội.
“Dự án biến một vấn đề trừu tượng như xả rác thành hoạt động tập thể dễ nhìn thấy. Mọi người thấy người khác cùng tham gia nhặt rác, trò chuyện về môi trường và đóng góp cho cộng đồng”, ông nhận định. Ông cho rằng nếu ngày càng nhiều người gắn việc dọn rác với niềm tự hào cộng đồng thay vì nghĩa vụ hay hình phạt, sáng kiến này có thể tạo ra thay đổi văn hóa lâu dài.
Van Holstein cũng tin rằng WasteBar là cách thúc đẩy tinh thần “omdenken” – một từ tiếng Hà Lan có nghĩa gần giống với “tư duy lại” hay “nhìn vấn đề theo hướng khác”.
“Mọi người đã quen trả tiền bằng tiền mặt. Nhưng khi họ phải thanh toán bằng thứ khác, não bộ sẽ phản ứng khác đi.Khi một thứ tưởng như vô giá trị như rác lại có giá trị, con người sẽ bắt đầu suy nghĩ khác”, bà nối.
Tại lễ hội ở Westerpark, nhiều em nhỏ đã hào hứng đi tìm đầu lọc thuốc lá quanh khu vực tổ chức sự kiện. Kết thúc ngày hội, các em đã thu gom được khoảng 6.000 đầu lọc, tương đương hàng trăm phần bánh pancake miễn phí.
Dù thừa nhận một chiếc xe đồ ăn không thể tự mình giải quyết hoàn toàn vấn đề rác thải, nhóm sáng lập WasteBar hy vọng dự án sẽ truyền cảm hứng để nhiều người thay đổi thói quen và có ý thức hơn với môi trường.
