Đưa tiếng nói các cộng đồng làm du lịch miền núi phía Bắc tới diễn đàn quốc tế

Chủ nhiệm đề tài là PGS. Jamie McPhie thuộc Đại học Cumbria. Phía Việt Nam có sự tham gia của GS. Myles Lynch (VinUniversity) và TS. Trần Hoài (Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, ĐHQGHN).

Gần đây, kết quả một phần của dự án đã được trình bày tại hội thảo Hội thảo nghiên cứu hoạt động ngoài trời khu vực Đông Bắc Hoa Kỳ (Northeast Recreation Research Symposium - NERP) tổ chức tại Virginia Beach, Hoa Kỳ từ ngày 29–31/3/2026. NERR là diễn đàn khoa học hàng đầu của Bắc Mỹ về nghiên cứu giải trí ngoài trời và môi trường tự nhiên, tạo cơ hội quan trọng để chia sẻ những góc nhìn từ Việt Nam với cộng đồng học thuật quốc tế.

TS. Trần Hoài trình bày dự án tại NERP 2026. Ảnh: NVCC

Biến đổi văn hóa, bản sắc cộng đồng

Dự án nghiên cứu nhằm làm rõ cách mà du lịch ngoài trời bao gồm các hình thức như trekking, du lịch mạo hiểm và du lịch sinh thái - văn hóa đang tác động đến câu chuyện văn hóa, ý nghĩa nơi chốn, thế giới quan và bản sắc cộng đồng của các dân tộc thiểu số tại miền núi phía Bắc Việt Nam.

Chia sẻ về dự án, TS. Trần Hoài cho biết: "Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng du lịch không chỉ tác động một chiều mà là một quá trình kiến tạo ý nghĩa, thượng lượng quyền lực và chuyển hóa đời sống thường nhật. Dự án xuất phát từ mối lo ngại rằng nhiều hệ tri thức bản địa đang dần bị đồng hóa hoặc mai một trước áp lực của văn hóa đa số".

Từ nhận định trên, các nhà nghiên cứu sử dụng phương pháp đặt sự tham gia của cộng đồng làm trung tâm, trao quyền cho người dân địa phương trở thành những người đồng hành với nghiên cứu thay vì chỉ là đối tượng được khảo sát.

GS. Myles Lynch (đầu tiên, trái) và TS. Trần Hoài (thứ ba, trái) trao đổi với cộng đồng. Ảnh: NVCC

Dự án tập trung nghiên cứu tại ba điểm thực địa được lựa chọn có chủ đích, đại diện cho ba cấp độ phát triển du lịch khác nhau ở miền núi phía Bắc Việt nam. Cụ thể, tại Sa Pa (Lào Cai), đây là điểm du lịch đã phát triển mạnh và đón hàng triệu lượt khách mỗi năm. Cộng đồng H'Mông và Giáy tham gia tích cực với vai trò hướng dẫn viên trekking, chủ homestay và nghệ nhân dệt thổ cẩm. Mù Cang Chải (Lào Cai) là điểm du lịch đang trỗi dậy, nổi tiếng với những thửa ruộng bậc thang. Cộng đồng H'Mông đang chứng kiến sự gia tăng nhanh chóng về lượng khách du lịch và hạ tầng, trên diện tích khoảng 500 hecta.

Trong khi đó, Đà Bắc (Hòa Bình) đại diện cho mô hình du lịch cộng đồng mới hình thành với quy mô nhỏ. Đây là nơi cộng đồng Dao và Mường lần đầu tiên đón du khách quốc tế, thông qua các chương trình hỗ trợ của các tổ chức phi chính phủ và cơ quan nhà nước.

Dự án được triển khai trong khoảng thời gian từ năm 2024 đến 2026. Theo đó, người dân địa phương được trao máy ảnh để tự ghi lại cuộc sống và trải nghiệm hàng ngày của mình. Những bức ảnh sau đó được đưa ra thảo luận tập thể, từ đó phát triển thành các bộ ảnh montage hợp tác để trưng bày. Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu đồng thời thực hiện ghi chép thực địa và quan sát tham dự.

Tại Hội thảo NERR 2026, nhóm nghiên cứu đã chia sẻ ba phát hiện chính, khẳng định rằng du lịch không chỉ là hoạt động kinh tế mà là một quá trình phức tạp mang tính văn hóa - xã hội.

Thứ nhất, du lịch như một quá trình kiến tạo câu chuyện. Cảnh quan địa phương đang được tái diễn giải và “thương hiệu hóa” thành các điểm đến hấp dẫn. Chẳng hạn, thửa ruộng “Mâm xôi” – vốn chỉ là di sản khai phá của ông bà – nay đã trở thành điểm check-in nổi tiếng. Các hoạt động như trồng lúa trải nghiệm, biểu diễn “đám cưới dân tộc” hay lớp học nấu ăn đang chọn lọc và đóng gói văn hóa thành sản phẩm tiêu dùng. Đặc biệt, người dân địa phương, từ hướng dẫn viên, chủ homestay đến các TikToker trẻ, đang chủ động sáng tạo và lan tỏa những câu chuyện mới về cộng đồng mình. Nhận thức này giúp các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp du lịch thiết kế sản phẩm tôn trọng hơn, tránh rập khuôn và trao quyền kể chuyện cho chính cộng đồng.

Hoạt động khai thác du lịch của các cộng đồng dân tộc thiểu số tương tác với bối cảnh văn hóa - xã hội. Ảnh: NVCC

Thứ hai, du lịch như quá trình chuyển hóa đời sống thường nhật. Du lịch đang tái cấu trúc toàn diện sinh kế của người dân, chuyển dịch từ nông nghiệp thuần túy sang mô hình lai ghép giữa canh tác, làm hướng dẫn viên và kinh doanh homestay. Nhịp sống thay đổi theo mùa du lịch, nhiều vai trò xã hội mới xuất hiện – đặc biệt là phụ nữ trẻ dân tộc H’Mông trở thành hướng dẫn viên trekking, học tiếng Anh và kỹ năng phục vụ du khách. Không gian cũng bị biến đổi khi đất đai chuyển mục đích sử dụng, hình thành những “vùng du lịch” và “vùng nguyên sơ”. Việc hiểu rõ những chuyển hóa tinh tế này sẽ giúp cộng đồng thích ứng chủ động, đồng thời bảo vệ được các giá trị văn hóa cốt lõi.

Thứ ba, du lịch như quá trình thương lượng quyền lực. Du lịch trở thành không gian mà các tầm nhìn phát triển khác nhau cạnh tranh và được đàm phán giữa cộng đồng địa phương, chính quyền, chuyên gia bên ngoài và ngay cả trong nội bộ cộng đồng. Điều này đòi hỏi phải xây dựng cơ chế tham vấn cộng đồng thực chất, thay vì áp đặt các quyết định từ trên xuống.

Đóng góp cho du lịch bền vững

Hoạt động trình bày tại NERR của dự án mang lại ý nghĩa quan trọng khi đây là lần đầu tiên tiếng nói trực tiếp từ các cộng đồng H’Mông, Dao, Mường, Giáy, Tày được đưa đến diễn đàn khoa học quốc tế uy tín. Điều này khẳng định vị thế tri thức của các cộng đồng thiểu số với tư cách là chủ thể kiến tạo tri thức, không chỉ là đối tượng nghiên cứu.

Không chỉ tiếng nói mà những đặc trưng văn hóa của các cộng đồng dân tộc thiểu số tại Việt Nam cũng được giới thiệu tới toàn cầu. Ảnh: NVCC

Đối với ngành du lịch Việt Nam, dự án góp phần xây dựng khung lý thuyết và bằng chứng thực tiễn cho mô hình du lịch miền núi bền vững, đặt cộng đồng vào trung tâm, tôn trọng sự phức tạp văn hóa và tránh đơn giản hóa bản sắc thành “sản phẩm”. Khi được đặt trong bối cảnh so sánh toàn cầu, kinh nghiệm Việt Nam giúp nâng cao vị thế học thuật của nước ta trong lĩnh vực nghiên cứu du lịch và giải trí ngoài trời, đồng thời mở ra cơ hội hợp tác mới.

Về mặt học thuật quốc tế, dự án mang đến góc nhìn từ phương Nam và tri thức bản địa, góp phần đa dạng hóa hiểu biết về mối quan hệ giữa con người, môi trường và giải trí ngoài trời tại một diễn đàn chủ yếu tập trung vào bối cảnh Bắc Mỹ. Các phương pháp trong dự án cũng cung cấp giá trị tham khảo phương pháp luận quý báu cho các nghiên cứu du lịch trên thế giới.