Hội thảo quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia, đại diện thư viện, nhà xuất bản, đơn vị công nghệ, cơ quan quản lý cùng các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục và xuất bản.
Những thách thức mang tính hệ thống
Trong nhiều năm qua, ngành thư viện Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong số hóa tài nguyên, xây dựng thư viện điện tử và phát triển cơ sở dữ liệu phục vụ bạn đọc. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy quá trình chuyển đổi số thư viện hiện nay vẫn đang tồn tại nhiều bất cập và điểm nghẽn lớn.
Nhiều thư viện đang hoạt động theo mô hình riêng lẻ, dữ liệu phân tán, thiếu cơ chế liên thông và chia sẻ dùng chung. Không ít đơn vị đầu tư hạ tầng độc lập nhưng khả năng khai thác tài nguyên còn hạn chế, dẫn đến tình trạng đầu tư trùng lặp, chi phí vận hành cao nhưng hiệu quả phục vụ chưa tương xứng.
 |
Đai biểu trình bày ý kiến tại hội thảo |
Trong khi đó, nhu cầu tiếp cận tri thức của người dân, sinh viên, nhà nghiên cứu và cộng đồng đang thay đổi rất nhanh trong môi trường số. Người đọc không còn chỉ tiếp cận tri thức tại không gian vật lý mà có xu hướng dịch chuyển mạnh sang môi trường trực tuyến, đa nền tảng và liên thông dữ liệu.
Một trong những khó khăn lớn hiện nay là việc thiếu một hạ tầng dùng chung cho ngành thư viện. Tài nguyên số còn phân mảnh; dữ liệu chưa được chuẩn hóa; cơ chế phối hợp giữa thư viện, nhà xuất bản và chủ sở hữu quyền chưa rõ ràng; việc khai thác tài nguyên số còn gặp nhiều vướng mắc liên quan đến pháp lý, bản quyền và chi phí vận hành. Nhiều chuyên gia cho rằng nếu không có những mô hình mang tính tích hợp và liên thông ở quy mô lớn, chuyển đổi số thư viện sẽ tiếp tục diễn ra rời rạc và khó tạo ra giá trị hệ thống.
Mô hình thư viện số dùng chung
Từ thực tiễn đó, Thư viện số Việt Nam (ViLIB) đang từng bước triển khai mô hình thư viện số dùng chung, hướng tới xây dựng một nền tảng hạ tầng tri thức số có khả năng kết nối thư viện, nhà xuất bản, cơ sở đào tạo, đơn vị sở hữu tài nguyên và người đọc trên cùng một hệ sinh thái.
Khác với mô hình thư viện điện tử riêng lẻ, ViLIB được định hướng như một nền tảng dùng chung, trong đó: Kết nối thư viện, nhà xuất bản, cơ sở đào tạo và người đọc trong cùng một hệ sinh thái; Chuẩn hóa dữ liệu và tài nguyên số; Mở rộng khả năng tiếp cận tri thức; Tối ưu hiệu quả khai thác tài nguyên; Tạo cơ chế khai thác tài nguyên số hợp pháp và bền vững.
Theo ông Nguyễn Anh Dũng, nhà sáng lập ViLIB, khác với mô hình thư viện điện tử đơn lẻ, ViLIB được định hướng như một nền tảng hạ tầng, trong đó mỗi đơn vị có thể vận hành không gian quản trị riêng nhưng vẫn tham gia trong cấu trúc liên thông dùng chung.
Theo nhận định của nhiều chuyên gia, nếu được triển khai phù hợp, mô hình này có thể góp phần thúc đẩy học tập suốt đời, phát triển văn hóa đọc và hỗ trợ tiến trình chuyển đổi số ngành thư viện trong dài hạn.
Cần một hệ sinh thái thư viện số
Trong những năm gần đây, Việt Nam đã đạt nhiều kết quả trong chuyển đổi số ở nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, đối với lĩnh vực thư viện, thách thức không chỉ nằm ở số hóa tài liệu mà còn ở việc xây dựng được cơ chế kết nối để tri thức có thể được tổ chức, chia sẻ và khai thác hiệu quả hơn.
Một nội dung đáng chú ý khác tại Hội thảo là việc nhìn nhận lại vai trò của nhà xuất bản trong tiến trình chuyển đổi số thư viện. Theo hướng tiếp cận được ViLIB đề xuất, nhà xuất bản không chỉ đảm nhiệm chức năng xuất bản và phát hành sách mà còn có thể tham gia tổ chức bản thảo, quản trị bản quyền và cung cấp tài nguyên số hợp pháp cho hệ thống thư viện.
 |
Giám đốc Đường Sách TPHCM Lê Hoàng đang trình bày ý kiến |
Trong mô hình này, thư viện giảm áp lực số hóa phân tán, nhà xuất bản có thêm cơ chế cung cấp tài nguyên và quyền khai thác phù hợp, người đọc thuận tiện hơn trong tiếp cận tri thức, quyền của tác giả và chủ sở hữu được quản trị minh bạch hơn.
Theo nhiều ý kiến chuyên môn, nếu hình thành được cơ chế phối hợp phù hợp giữa thư viện, nhà xuất bản và nền tảng công nghệ, Việt Nam có thể từng bước phát triển hệ sinh thái tri thức số bền vững với khả năng phục vụ cộng đồng trên quy mô lớn.
Một vài điểm nghẽn hiện nay của thư viện số
Nhà sáng lập ViLIB Nguyễn Anh Dũng, cho biết: Điểm nghẽn lớn nhất của ngành thư viện hiện nay không phải thiếu tài nguyên, mà là tài nguyên đang bị phân tán và chưa có cơ chế liên thông hiệu quả. Nếu mỗi thư viện tự chuyển đổi số theo cách riêng, rất khó tạo ra sức mạnh hệ thống.”. Ông cũng nhận định: “Trong kỷ nguyên số, thư viện không thể chỉ là nơi lưu trữ tri thức. Thư viện cần trở thành một phần của hạ tầng tri thức quốc gia – nơi tri thức được kết nối, tổ chức và phục vụ cộng đồng trên quy mô lớn hơn.
Giám đốc Đường Sách TPHCM Lê Hoàng, cho rằng: Nếu nói về nguồn tài nguyên thông tin theo góc nhìn truyền thống, thì tài nguyên sách chữ – ngành xuất bản là một tiềm năng, là cơ hội, là nguồn đầu vào vô cùng to lớn và thuận lợi cho hoạt động thư viện. Bên cạnh đó còn những tài nguyên số khác như luận án… thì vẫn mới chỉ là tiềm năng so với nhu cầu số của chúng ta.
Tuy nhiên các nguồn tài nguyên này là thách thức rất lớn cho thư viện khi chúng ta muốn chuyển đổi số, vì hiện nay, có gần 50 đơn vị xuất bản thì chưa tới một nửa là thực hiện việc chuyển đổi số cho hoạt động xuất bản. Hơn nữa còn hàng trăm đơn vị xuất bản tư nhân khác cũng chưa thực hiện chuyển đổi số.
Vì hiện tại chỉ mới số hóa được những tài liệu mà hết giai đoạn bản quyền, còn sách mới thì không số hóa được vì các thư viện chưa chuyển đổi số, ngoài ra còn vấn đề bản quyền, do đó đây là thách thức rất lớn đối với hoạt động chuyển đổi số.
