Truyền thống và hiện đại là hai dòng chảy luôn song hành bên cạnh những thách thức
Một số người đang lầm tưởng giữa truyền thống và hiện đại luôn tồn tại sự đối kháng. Nhưng thực tế, đó là hai dòng chảy luôn song hành nếu được kết nối bằng sự hiểu biết, ý thức và sáng tạo. Trong đời sống gia đình, chúng ta vẫn thấy nhiều mái nhà vẫn có ba thế hệ, nơi ông bà kể chuyện cổ tích cho cháu nghe bên cạnh tivi, điện thoại thông minh. Bữa cơm truyền thống với bát canh chua, đĩa cà pháo vẫn được gìn giữ giữa thời đại của thức ăn nhanh và đồ ăn chế biến sẵn.
Lối sống “trên kính, dưới nhường”, “phụ mẫu tại gia” vẫn được trân trọng ngay cả khi mô hình gia đình đơn lẻ hiện đại đang dần phổ biến. Ở nông thôn, nhiều làng quê đã chọn cách không để “nông nghiệp số” làm phai nhạt những lễ hội truyền thống. Cúng đình, rước kiệu, múa rồng vẫn được tổ chức bài bản, dù trong làng giờ đây không thiếu người làm livestream, bán hàng online.
Hiện đại hóa không chỉ đem đến cơ hội, mà còn kéo theo những xung đột văn hóa trong đời sống thường nhật. Ở nhiều gia đình, cha mẹ vẫn giữ nếp cũ là tôn trọng tôn ti, đề cao sự im lặng, giữ gìn lễ nghĩa. Trong khi đó, thế hệ trẻ, những người đang lớn lên cùng mạng xã hội và văn hóa phương Tây có phần đề cao cái tôi, tính cá nhân và quyền tự do biểu đạt.
Sự khác biệt trong quan niệm về giáo dục, lối sống, ứng xử dễ khiến các thành viên trong một mái nhà trở nên xa lạ. Nhiều gia đình không còn dùng chung bữa tối, các thành viên dành phần lớn thời gian trước màn hình thiết bị thông minh, trong khi người lớn cảm thấy bất lực trong việc truyền dạy những giá trị mà họ tin là cốt lõi. Chưa kể, sự phát triển của đô thị hóa khiến hàng triệu người rời quê lên phố. Khoảng cách địa lý, nhịp sống nhanh, áp lực công việc làm cho những kết nối truyền thống như họp họ, giỗ chạp, thăm hỏi ngày Tết dần trở thành điều “xa xỉ”.
"Nếp nhà" và "chân quê" vẫn trường tồn cùng thời gian khi người Việt tự thân sáng tạo cách giữ hồn dân tộc
Mặc dù thách thức lớn, nhưng người Việt chưa bao giờ buông bỏ nếp cũ. Ngược lại, nhiều cá nhân, cộng đồng đang sáng tạo không ngừng để truyền thống “sống khỏe” trong đời sống hiện đại, cụ thể là:
Hồi sinh giá trị truyền thống bằng công nghệ với nhiều dự án đã ứng dụng công nghệ để bảo tồn và quảng bá văn hóa Việt: từ bảo tàng ảo về Truyện Kiều, podcast kể chuyện dân gian đến các bộ font chữ Hán Nôm được mã hóa số hóa phục vụ dạy học. Thay vì để con trẻ xa lánh văn hóa dân tộc, nhiều cha mẹ cho con học ca trù, hát xẩm, đờn ca tài tử online, qua các nền tảng như YouTube, Spotify…
Đưa “chân quê” vào kiến trúc và nghệ thuật hiện đại với một số kiến trúc sư đã tìm về vật liệu truyền thống như tre, gỗ, ngói, đá ong để đưa vào các công trình hiện đại. Những homestay, nhà hàng, quán cà phê mang dáng dấp làng quê nhưng vẫn tiện nghi đang lan rộng ở Đà Lạt, Ninh Bình, Hội An…
 |
MV “Bắc Bling” của ca sĩ Hòa Minzy nhanh chóng trở thành hiện tượng mạng với gần 211 triệu lượt xem. (Ảnh: MV Bắc Bling) |
Trong nghệ thuật, nhiều nhà thiết kế thời trang, họa sĩ, đạo diễn cũng lấy cảm hứng từ làng quê, áo dài, tranh Đông Hồ, văn hóa nón lá, thổ cẩm… để tạo ra những tác phẩm vừa truyền thống vừa mới mẻ, vừa dân gian vừa đương đại.
Gìn giữ "nếp nhà" qua giáo dục và lối sống khi nhiều trường học đang đưa giáo dục văn hóa dân tộc vào chương trình giảng dạy cho học sinh tập trải nghiệm gói bánh chưng, viết thư pháp, tham quan làng nghề, học võ cổ truyền…
Ở cấp độ gia đình, những “nếp nhỏ” như cùng nhau ăn tối, đọc sách, dạy con chào hỏi lễ phép, thăm ông bà dịp lễ… đang được duy trì, tiếp biến như cách giữ lấy cái gốc làm người, hồn cốt gia đình và quê hương, dân tộc.
Để “hồn Việt” không chỉ là ký ức hay di sản bảo tàng, mà là một phần sống động trong đời sống hôm nay, rất cần sự tham gia của cả hệ thống chính trị, xã hội: khi nhà nước cần tiếp tục ban hành chính sách bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, hỗ trợ sáng tạo văn hóa dựa trên nền tảng truyền thống, xây dựng thành phố sáng tạo dựa vào bản sắc; truyền thông cần lan tỏa những câu chuyện, mô hình sống đẹp, giữ gìn giá trị truyền thống giữa thời đại mới, thay vì chỉ chạy theo thị hiếu giải trí; cộng đồng cần tổ chức nhiều hơn các hoạt động tôn vinh văn hóa dân gian, văn hóa gia đình không chỉ ở nông thôn mà cả trong đô thị, trường học, công sở.
Hồn Việt là sợi chỉ đỏ kết nối quá khứ với tương lai. Khi giữ lấy "nếp nhà", giữ lấy chân quê không phải là bảo thủ hay chống lại sự phát triển. Ngược lại, đó là cách để người Việt không đánh mất mình trong guồng quay toàn cầu. Giữ lấy “hồn Việt” là giữ lấy những giá trị nhân bản, yêu thương, gắn kết, những điều làm nên bản sắc và sức mạnh trường tồn của dân tộc.
Trong kỷ nguyên mới, người Việt không chỉ là công dân số, công dân toàn cầu mà còn là những người gìn giữ hồn quê, tình nhà và cốt cách dân tộc. Đó chính là bản lĩnh để đất nước bước vào tương lai mà không quên mình là ai.
Trong guồng quay hiện đại hóa không ngừng, giữ lấy hồn Việt chính là giữ lấy căn cốt văn hóa, bản sắc dân tộc, giữ lấy chính mình trong không gian toàn cầu. Đó không chỉ là việc gìn giữ ký ức, mà còn là hành trình sáng tạo để văn hóa truyền thống sống cùng nhịp điệu hiện đại. Khi mỗi người Việt biết trân trọng "nếp nhà", "chân quê" trong từng lựa chọn sống như xương, máu của chính mình thì hồn Việt sẽ mãi lan tỏa bền vững trong tương lai.
Nguyên Ngọc – Tiến Đạt
(Học viện An ninh nhân dân)
