 |
| Hệ thống phòng không của Israel đánh chặn tên lửa trên bầu trời Tel Aviv, ngày 1/3/2026. Ảnh: THX/TTXVN |
Sau khi Israel và Mỹ tiến hành các cuộc không kích phối hợp nhằm vào Iran từ ngày 28/2, câu hỏi về năng lực thực sự của hệ thống phòng không Iran trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Trang tin Defense Express (Ukraine) ngày 5/3 đã phân tích các hệ thống này theo trình tự - từ tầm xa đến tầm ngắn - nhằm trả lời liệu Tehran có đủ sức chống lại các cuộc tấn công bằng công nghệ phương Tây hay không.
Lớp phòng thủ tầm xa: Từ S-200 đến Bavar-373
Xương sống lịch sử của phòng không chiến lược Iran là hệ thống S-200 thời Liên Xô. Theo thời gian, Iran đã nội địa hóa và nâng cấp hệ thống này, phát triển các tên lửa tự sản xuất như Fajr-8 (tầm bắn 200–250 km) và Ghareh (tầm bắn 250–350 km).
Song song đó, Iran phát triển dòng tên lửa Sayyad, từ Sayyad-1 có nguồn gốc từ hệ thống HQ-2 của Trung Quốc (tầm bắn 20–100 km tùy phiên bản), đến Sayyad-2 được chế tạo ngược từ tên lửa RIM-66 của Mỹ (tầm bắn 60–100 km), Sayyad-3 (150–200 km), Sayyad-4 dùng cho hệ thống Bavar-373 (lên đến 300 km), và mới nhất là Sayyad-4B với hệ thống đẩy hai tầng - tầm bắn lên đến 400 km.
Hệ thống Talash, nền tảng phòng không tầm xa chủ lực do Iran tự sản xuất, ra đời với nhiều biến thể từ năm 2015 đến 2017. Talash-4 tích hợp radar điều khiển hỏa lực Ofogh và tên lửa Sayyad-3C, được cho là có tầm hoạt động lên đến 200 km, cùng khả năng đánh chặn mục tiêu có tiết diện phản xạ radar thấp.
Khác với Talash, hệ thống Khordad-15 được thiết kế hoàn toàn cơ động, tích hợp radar mảng pha tiên tiến, có khả năng tấn công nhiều mục tiêu cùng lúc ở tầm bắn lên đến 150 km - được định vị để đối phó với máy bay tàng hình và tên lửa hành trình hiện đại.
Năm 2016, sau 9 năm đàm phán và bị đóng băng bởi lệnh trừng phạt quốc tế, Nga bàn giao 4 hệ thống S-300PMU-2 cho Iran. Hệ thống này cung cấp tầm bắn đến 200 km với tên lửa 48N6E2, khả năng theo dõi đa mục tiêu và radar mảng pha hiện đại. Tuy nhiên, với chỉ 4 hệ thống cho một quốc gia có diện tích lớn như Iran, chúng chỉ đủ để bảo vệ các cơ sở hạ tầng trọng yếu như các địa điểm hạt nhân, chứ không thể tạo vùng phủ sóng liên tục trên toàn lãnh thổ.
Đỉnh cao của tự lực quốc phòng Iran là hệ thống Bavar-373 - được định vị tương đương S-300 - với ít nhất hai khẩu đội đang hoạt động theo đánh giá từ nguồn mở. Năm 2024, Iran còn công bố hệ thống đánh chặn tên lửa đạn đạo Arman với tầm bắn khoảng 120 km, dù quy mô triển khai thực tế vẫn được giữ bí mật.
Lớp tầm trung và tầm ngắn
Ở tầm trung, Iran duy trì hơn 150 bệ phóng MIM-23 Hawk nhập khẩu từ Mỹ hoặc phiên bản nội địa hóa là Mersad - được phát triển sau cuộc cách mạng 1979 khi Iran không còn khả năng mua thêm Hawk. Các dòng tên lửa Raad-1, Raad-2 và Khordad-3 ngày nay tạo thành xương sống tầm trung hiện đại hóa của Iran.
Ở tầm ngắn, Iran kết hợp hệ thống Tor-M1 nhập khẩu với các nền tảng nội địa như Azarakhsh, Zubin, Ya Zahra-3 và Herz-9 - nhấn mạnh vào số lượng và khả năng phân tán hơn là chất lượng đơn lẻ.
Khoảng cách giữa tuyên bố và thực tế
Defense Express cảnh báo rằng các con số về bệ phóng tên lửa Iran trên các nền tảng công khai như Wikipedia cần được xem xét thận trọng. Một số ước tính tổng hợp cho thấy Iran có thể sở hữu hàng nghìn bệ phóng ở mọi tầm bắn - điều này đặt ra những câu hỏi nghiêm trọng về năng lực hậu cần và công nghiệp của một quốc gia đã chịu trừng phạt suốt 4 thập kỷ.
Theo tờ Jerusalem Post (Israel), trong các cuộc tấn công của Israel vào tháng 10/2024, một phần mạng lưới radar Iran bị gián đoạn, với các nhân viên vận hành mô tả màn hình "bị đóng băng" trong suốt cuộc tấn công. Báo cáo còn cho rằng các thành phần S-300PMU-2 của Iran có thể đã bị hư hại.
Defense Express nhấn mạnh: hệ thống phòng không Iran trên lý thuyết dày đặc và nhiều lớp, nhưng sức mạnh thực sự phụ thuộc vào khả năng sống sót sau đợt tấn công đầu tiên của một chiến dịch không kích hiện đại - bao gồm khả năng tích hợp, dự phòng radar, tính cơ động và chống tác chiến điện tử.
Dựa trên diễn biến Chiến dịch Cơn thịnh nộ dữ dội (Epic Fury) từ ngày 28/2 vừa qua - khi máy bay nước ngoài xâm nhập sâu vào không phận Iran và tấn công các mục tiêu trọng yếu, bao gồm cả Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei - hệ thống phòng không Tehran đã bộc lộ những điểm yếu, cho thấy hiệu quả chiến đấu thực tế có thể thấp hơn so với tuyên bố.
