Hơn 500 năm dệt cỏ thành ‘tiền’

Hành trình giữ nghề

Cách trung tâm TP Huế chừng 50km về phía Bắc, làng Phò Trạch (phường Phong Dinh) nằm yên bình bên vùng hạ du sông Ô Lâu. Không ồn ào, không náo nhiệt, nơi đây giữ cho mình một nhịp sống chậm rãi, gắn bó với nghề đan đệm bàng đã tồn tại suốt hơn nửa thiên niên kỷ.

Cỏ bàng được người dân làng Phò Trạch thu hoạch vào tháng 2-3 âm lịch hàng năm.

Theo các tài liệu nghiên cứu, Phò Trạch được hình thành từ giữa thế kỷ XV, trong làn sóng di dân mở cõi về phương Nam. Cùng với hành trang lập nghiệp, những cư dân đầu tiên đã mang theo kinh nghiệm lao động, từng bước thích nghi với điều kiện tự nhiên vùng đất mới. Và rồi, từ những cánh đồng ngập nước nơi hạ lưu sông Ô Lâu, cây cỏ bàng, một loài thực vật hoang dại đã trở thành nguyên liệu quý, đặt nền móng cho một làng nghề thủ công độc đáo.

Cỏ bàng, hay còn gọi là Lepironia articulate, thuộc họ cói, có thân thẳng, cao khoảng một mét, sinh trưởng tốt ở vùng đất ngập nước. Tận dụng lợi thế tự nhiên, người dân Phò Trạch đã chủ động trồng, chăm sóc và thu hoạch cỏ bàng, biến thứ tưởng chừng vô giá trị thành nguồn sinh kế lâu dài.

Mỗi năm, cỏ bàng chỉ thu hoạch một vụ. Đến khoảng tháng 2–3 âm lịch, cả làng lại rộn ràng ra đồng. Những bó bàng được cắt về, trải dài dưới nắng, phơi từ 3 đến 5 ngày cho khô giòn. Sau đó, người dân tiến hành phân loại, bó lại thành từng lọn, cất giữ trên gác bếp để dùng dần.

Nhìn những sợi bàng khô mảnh mai, ít ai hình dung được rằng, để trở thành một sản phẩm hoàn chỉnh, chúng phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Vất vả nhất là khâu đạp bàng, làm sao để sợi bàng dẹp, mềm, đủ độ dẻo để đan lát. Đây là công việc đòi hỏi kinh nghiệm và sự kiên nhẫn, bởi chỉ cần sơ suất, sợi bàng có thể gãy hoặc không đạt độ chuẩn.

Sau khi thu hoạch, người dân sẽ phơi khô trước khi đan dệt thành sản phẩm.

Ông Nguyễn Văn Từ (75 tuổi), một trong những nghệ nhân lâu năm của làng, chậm rãi kể: “Nghề này không ai dạy bài bản, chỉ là cha truyền con nối. Từ nhỏ đã nhìn cha mẹ làm, rồi tự học theo. Làm riết thành quen, thành nghề, thành cái nghiệp gắn bó cả đời”.

Không chỉ riêng ông Từ, ở Phò Trạch, hầu như ai cũng biết đan đệm. Từ những cụ già tóc bạc đến những em nhỏ, từ phụ nữ đến đàn ông, tất cả đều có thể tham gia vào một công đoạn nào đó. Nghề như một phần máu thịt, ăn sâu vào đời sống của mỗi gia đình.

Từ cây cỏ thành sản phẩm giá trị

Để tạo nên một sản phẩm từ cỏ bàng, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Những sợi bàng được xếp thẳng hàng, khoảng 20 - 30 sợi cùng chiều, sau đó đan xen theo hướng vuông góc. Từng động tác gài, ép, vặn được thực hiện khéo léo, đều tay để sản phẩm vừa chắc chắn, vừa đạt tính thẩm mỹ.

Không chỉ đơn thuần là đan lát, người thợ còn có thể sáng tạo hoa văn, chữ viết trên sản phẩm, tạo nên những nét riêng biệt. Mỗi chiếc đệm, mỗi món đồ thủ công đều mang dấu ấn cá nhân của người làm ra nó.

Thế nhưng, phía sau những sản phẩm giản dị ấy là nỗi trăn trở không nhỏ. Trong bối cảnh hiện đại, khi các sản phẩm công nghiệp, hàng nhựa giá rẻ tràn ngập thị trường, nghề đan đệm bàng dần gặp khó khăn. Giá thành thấp, công sức bỏ ra nhiều, trong khi đầu ra lại bấp bênh khiến không ít người trẻ rời bỏ nghề.

Bà Nguyễn Thị Liên đan dệt cỏ thành những sản phẩm lưu niệm.

Bà Nguyễn Thị Liên (60 tuổi) chia sẻ: “Làm nghề này không giàu được, nhưng có cái ăn cái mặc. Người già như chúng tôi còn theo được, chứ lớp trẻ giờ ít ai mặn mà vì vất vả mà thu nhập không cao”.

Dẫu vậy, giữa những lo toan mưu sinh, người Phò Trạch vẫn kiên trì giữ nghề. Không chỉ vì kế sinh nhai, mà còn bởi đó là di sản của cha ông, là niềm tự hào của cả làng. Để thích nghi với thị trường, người dân đã chủ động đổi mới. Nếu trước đây chỉ sản xuất đệm và chiếu, thì nay, hàng loạt sản phẩm mới đã ra đời: túi xách, mũ, nón, hộp đựng giấy, đèn ngủ, móc khóa, thảm trang trí…

Những mặt hàng này không chỉ đa dạng về mẫu mã mà còn phù hợp với xu hướng tiêu dùng xanh, thân thiện với môi trường. Chính sự thay đổi ấy đã giúp sản phẩm cỏ bàng Phò Trạch dần tìm được chỗ đứng, không ít du khách khi đến Huế đã tìm về làng nghề để tận mắt chứng kiến quy trình sản xuất và mua những món đồ thủ công về làm kỷ niệm.

Những sản phẩm có giá trị được đan dệt từ cây cỏ.

Giữa dòng chảy của cuộc sống hiện đại, làng Phò Trạch vẫn giữ cho mình một nét riêng, nơi những giá trị truyền thống được gìn giữ qua từng thế hệ. Tiếng đạp bàng, tiếng đan lát vẫn vang lên mỗi ngày, như nhịp thở quen thuộc của làng quê. Nghề đệm bàng không chỉ tạo ra sản phẩm, mà còn gắn kết cộng đồng. Trong mỗi gia đình, các thành viên cùng nhau làm việc, chia sẻ kinh nghiệm, truyền lại kỹ năng cho con cháu.

Hơn 500 năm trôi qua, từ những cọng cỏ bàng mộc mạc, người dân nơi đây đã dệt nên không chỉ những sản phẩm hữu ích, mà còn cả một câu chuyện dài về sự bền bỉ, thích nghi và tình yêu nghề sâu sắc. Và có lẽ, chừng nào những đôi tay cần mẫn ấy còn tiếp tục đan lát thì hồn cốt của làng Phò Trạch vẫn sẽ còn mãi với thời gian.