Một sự thật lịch sử dễ kiểm chứng
Về mặt pháp lý, Trường Mỹ thuật Đông Dương là một bộ phận của Đại học Đông Dương, đứng ngang hàng với các trường Y dược, Công chính và Canh nông. Thực tế này đã được xác lập rõ ràng qua các nghị định của Toàn quyền Đông Dương, cùng hệ thống công báo và báo chí đương thời, là những tư liệu lịch sử có thể dễ dàng kiểm chứng.
Trong nghiên cứu về giáo dục thời Pháp thuộc, nhiều học giả trong và ngoài nước đặt Trường Mỹ thuật Đông Dương trong chỉnh thể Đại học Đông Dương, coi đây là một mắt xích của hệ thống đào tạo đại học.
Tuy nhiên, trong giới sử học mỹ thuật Việt Nam, cách nhìn phổ biến lại xem Trường Mỹ thuật Đông Dương như một thực thể gần như độc lập, tự hình thành và phát triển bên ngoài hệ sinh thái đại học đương thời.
Cách tiếp cận trên không phải là cá biệt, đã xuất hiện lặp đi lặp lại trong nhiều công trình nghiên cứu và tiếp tục được tái hiện trong cuốn Dấu ấn 100 năm, nơi chi tiết then chốt về mối quan hệ thể chế giữa Trường Mỹ thuật Đông Dương và Đại học Đông Dương hoàn toàn vắng bóng.
Sự thiếu hụt này đặt ra một câu hỏi rằng đây là một sơ suất trong nghiên cứu, hay là hệ quả kéo dài của một tư duy giáo dục đã ăn sâu suốt nhiều thập kỷ?
 |
 |
Trường Mỹ thuật Đông Dương (hay còn được dịch là Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương) là một bộ phận của Đại học Đông Dương. Ảnh chụp từ nguyên bản. |
Tìm lời giải cho câu hỏi trên cho thấy, một trong những nguyên nhân quan trọng bắt nguồn từ mô hình giáo dục sau năm 1954. Khi hệ thống đại học Việt Nam được tổ chức theo hướng đơn ngành, mỹ thuật dần bị tách khỏi không gian học thuật đa ngành. Từ đó, lịch sử mỹ thuật thường được tiếp cận chủ yếu qua tác phẩm, tác giả và phong cách, thay vì được đặt trong bối cảnh lịch sử của các thiết chế giáo dục.
Trong quá khứ, một số tác giả như Quang Việt và Quang Phòng từng sử dụng đầy đủ tên gọi Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, Đại học Đông Dương trong cuốn Trường Mỹ thuật Đông Dương – Lịch sử và Nghệ thuật, xuất bản năm 1993 và tái bản các năm 2015 và 2022. Tuy nhiên, mối liên kết mang tính hệ thống này mới chỉ dừng lại ở việc nêu tên, chưa được phân tích như một cấu trúc giáo dục hoàn chỉnh.
 |
 |
Nội dung trích dẫn trong cuốn Trường Mỹ thuật Đông Dương – Lịch sử và Nghệ thuật của các tác giả Quang Phòng - Quang Việt. Ảnh chụp từ nguyên bản. |
Gần đây hơn, cuốn Mỹ thuật và Nghệ thuật ứng dụng ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX – Từ góc nhìn giáo dục nghệ thuật, xuất bản năm 2023, đồng chủ biên bởi Phạm Long và Trần Hậu Yên Thế, là một công trình có chiều sâu tư liệu, trong đó có phân tích về sự hình thành của Trường Mỹ thuật Đông Dương trong khuôn khổ Đại học Đông Dương.
Ngoài những công trình vừa được nhắc tới, phần lớn các nghiên cứu mỹ thuật vẫn tiếp tục nhìn Trường Mỹ thuật Đông Dương như một thực thể tách rời khỏi bộ máy đào tạo trí thức quy mô mà người Pháp đã thiết lập ở Đông Dương.
Rào cản phương pháp và tâm thế nghiên cứu
Sự thiếu sót xung quanh nhận thức về Trường Mỹ thuật Đông dương còn phản ánh hạn chế về phương pháp luận. Trong khi thế hệ nghiên cứu mỹ thuật trước đây có thế mạnh ở phê bình cảm thụ, thì việc tiếp cận sử học tư liệu lại chưa được chú trọng tương xứng. Các nguồn sử liệu gốc như công báo, nghị định hay báo chí Pháp văn đương thời không phải lúc nào cũng được khai thác như những văn bản nền tảng.
Bên cạnh đó, sự suy giảm năng lực ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Pháp, ở các thế hệ kế tiếp đã vô tình tạo ra khoảng cách với hệ thống văn bản pháp lý giai đoạn 1924 - 1945. Khoảng cách này góp phần làm mờ đi bức tranh thể chế của giáo dục mỹ thuật thời kỳ đầu.
Không thể không nhắc tới yếu tố tâm lý nghề nghiệp. Trong quan niệm của nhiều nghệ sĩ và nhà nghiên cứu, mỹ thuật thường được xem là lĩnh vực sáng tạo tinh anh. Việc tách mình khỏi các ngành mang tính kỹ thuật hay nghiệp vụ như Canh nông hoặc Công chính đôi khi được coi là cách khẳng định vị thế nghệ thuật.
Tuy nhiên, cách nhìn đơn lập vô hình trung lại làm sai lệch cấu trúc thực tế của hệ thống giáo dục đại học Đông Dương, nơi mỹ thuật được đặt trong cùng một mặt bằng đào tạo trí thức.
 |
Nội dung phần được khoanh đỏ, cho biết Trường Mỹ thuật tiếp nhận học sinh đóng học phí và học sinh hưởng học bổng, trong đó các suất học bổng được cấp theo quy chế học bổng của hệ thống Giáo dục Đại học Đông Dương, qua đó xác nhận Trường Mỹ thuật nằm trong cấu trúc giáo dục đại học Đông Dương. Ảnh: Nghị định thành lập Trường Mỹ thuật Đông Dương. |
Sự thiếu vắng thông tin về cội nguồn Trường Mỹ thuật Đông Dương trong những ấn phẩm như Dấu ấn 100 năm cho thấy những giới hạn của nghiên cứu liên ngành, đồng thời phản ánh hệ quả kéo dài của tư duy giáo dục khu biệt.
Việc xác lập lại vị trí của ngôi trường trong cấu trúc Đại học Đông Dương không đơn thuần là chỉnh sửa danh xưng hay bổ sung một chi tiết lịch sử. Đó là nỗ lực trả lại sự chính xác cho lịch sử, giúp nhận diện rõ hơn mức độ hiện đại, tính hệ thống và những chuẩn mực quốc tế mà nền mỹ thuật Việt Nam đã tiếp nhận ngay từ buổi đầu hình thành.
