Sau những thành quả bước đầu trong ứng dụng chuyển đổi số, khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo vào phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, Việt Nam đang đứng trước cơ hội hình thành một hệ sinh thái số toàn diện, liên thông và minh bạch, nơi công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà còn là nền tảng cấu thành của bộ máy công quyền liêm chính, hiệu quả.
Hệ sinh thái số là công cụ cần thiết trong phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực
Hệ sinh thái số phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực là tổng thể các nền tảng công nghệ, cơ sở dữ liệu, công cụ AI, quy trình số hóa và mạng lưới giám sát công khai, được liên kết chặt chẽ để tạo ra một môi trường minh bạch, tự giám sát, tự cảnh báo và tự làm sạch.
Lý do cần xây dựng hệ sinh thái vì tham nhũng, tiêu cực không chỉ tồn tại ở một điểm mà là kết quả của một hệ thống nhiều tầng, từ chính sách, quy trình đến con người. Chỉ có sự kết nối và liên thông dữ liệu toàn diện mới giúp phát hiện hành vi bất thường xuyên suốt từ khâu ra quyết định đến thi hành. Hệ sinh thái số không chỉ phục vụ phát hiện sai phạm mà còn ngăn chặn từ gốc, nâng cao hiệu quả quản trị công và tăng niềm tin của nhân dân.
Những cấu phần chính của hệ sinh thái số phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực bao gồm:
Dữ liệu là “nhiên liệu” của hệ sinh thái. Không thể có AI hiệu quả nếu thiếu dữ liệu. Dữ liệu càng mở, càng chính xác, thì hệ thống càng minh bạch. Do đó, cần tích hợp và chuẩn hóa dữ liệu từ nhiều nguồn bao gồm: tài sản cán bộ, đấu thầu, ngân sách, cấp phép, đăng ký kinh doanh… Xây dựng hệ thống định danh số thống nhất để theo dõi luồng lợi ích của cá nhân, tổ chức. Cho phép truy cập công khai, có kiểm soát đối với một số dữ liệu cần giám sát cộng đồng như đấu thầu công, tài sản cán bộ, chi ngân sách.
AI và các công cụ phân tích tiên tiến là “bộ não” khi hệ sinh thái cần tích hợp các công cụ AI có thể phân tích bất thường tài chính, hành vi, giao dịch; Dự báo nguy cơ tiêu cực dựa trên xu hướng dữ liệu; Gợi ý điểm nóng cho thanh tra, kiểm toán; Tự động hóa quy trình giám sát và cảnh báo.
Nền tảng số cho người dân giám sát, là “tai mắt số” của nhân dân. Một hệ sinh thái hiệu quả phải có người dân tham gia như một thành phần chủ động với các nền tảng phản ánh vi phạm, chatbot, ứng dụng giám sát công trình, kê khai tài sản; cơ chế khen thưởng, bảo vệ người tố giác, gắn với công nghệ để đảm bảo ẩn danh; công cụ truy vấn, đối chiếu thông tin minh bạch, giúp người dân tham gia giám sát chính quyền.
Mô hình quốc tế để học hỏi và bài học cho Việt Nam
Estonia là quốc gia số hóa tiên phong khi tất cả dữ liệu công đều số hóa, minh bạch hóa và liên thông; hệ thống AI kiểm soát ngân sách, hồ sơ cán bộ, chi tiêu công theo thời gian thực. Hàn Quốc là công nghệ giám sát đấu thầu khi áp dụng AI để phát hiện các doanh nghiệp gian lận, móc nối trong đấu thầu. Tỷ lệ sai phạm giảm mạnh, niềm tin xã hội vào hệ thống công tăng cao. Ukraine với nền tảng giám sát tài sản cán bộ khi hệ thống minh bạch tài sản trực tuyến buộc tất cả quan chức khai báo và cập nhật thường xuyên; cộng đồng mạng có thể kiểm tra, đối chiếu, góp phần phát hiện nhiều vụ gian lận tài sản.
Việt Nam cần hành động để xây dựng hệ sinh thái này với những phương diện sau:
Xây dựng nền tảng pháp lý mạnh mẽ bằng cách luật hóa các quy định về dữ liệu mở, chia sẻ dữ liệu, định danh số. Xây dựng khung pháp lý cho AI, xử lý dữ liệu lớn và giám sát số trong quản lý nhà nước. Tăng cường trách nhiệm giải trình của cán bộ thông qua hệ thống công khai, truy xuất số liệu minh bạch.
Đầu tư đồng bộ hạ tầng và nhân lực số. Cần tăng cường đầu tư cho hạ tầng dữ liệu quốc gia, đặc biệt là các lĩnh vực nhạy cảm như đất đai, ngân sách, kê khai tài sản. Đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu về công nghệ và đạo đức công vụ. Hợp tác công – tư để phát triển nền tảng, ứng dụng công nghệ theo hướng thực tiễn, tiết kiệm và hiệu quả.
Tư duy mới về minh bạch và đổi mới quản trị. Cần chuyển sang tư duy công khai để phòng ngừa sai phạm. Xây dựng văn hóa sử dụng dữ liệu và công nghệ trong mọi cấp quản lý. Đưa nội dung chuyển đổi số và minh bạch công vụ vào chỉ tiêu thi đua và đánh giá cán bộ, đánh giá đơn vị.
Từ “cách mạng số” đến “cách mạng liêm chính” trong kỷ nguyên mới
Ứng dụng công nghệ không chỉ để phát hiện sai phạm, mà còn là con đường để hình thành một bộ máy minh bạch, hiện đại, hiệu quả. Đó là nền hành chính số nhanh chóng, ít tiếp xúc, nhiều kiểm soát; ít hồ sơ cứng, nhiều dữ liệu minh bạch; ít nhân lực vận hành, nhiều máy móc tự động hóa. Đó cũng là lúc mà liêm chính trở thành dòng chảy mặc định của hệ thống, chứ không phụ thuộc hoàn toàn vào đạo đức cá nhân.
Cuộc chiến chống tham nhũng bước vào giai đoạn mới với sự tham gia của “công nghệ số”. Tham nhũng, tiêu cực, lãng phí luôn có khả năng thích nghi với thời đại, vì vậy chống tham nhũng cũng phải tiến hóa cùng công nghệ để phát hiện những hành vi, thủ đoạn tinh vi. Chỉ khi xây dựng được một hệ sinh thái phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực dựa trên nền tảng chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo, chúng ta mới có thể phòng ngừa từ sớm, từ xa; giảm tối đa vùng tối trong quản trị; gia tăng niềm tin của người dân với chính quyền.
Cuộc cách mạng công nghệ hôm nay, nếu được tận dụng đúng hướng, sẽ là bước ngoặt trong cuộc chiến làm trong sạch bộ máy, phát triển quốc gia thịnh trị trong kỷ nguyên mới. Đất nước vững bước đi lên trong kỷ nguyên hùng cường, tinh khiết và bay xa.
ThS Tống Duy Ngọc (Học viện An ninh Nhân dân)
Đỗ Tất Thắng (Phòng An ninh Chính trị Nội bộ - Công an thành phố Hà Nội)
