Ra đời trong làn gió đổi mới của điện ảnh Việt Nam cuối thế kỷ 20, Lưới trời (2003) được phát triển từ kịch bản của Nguyễn Mạnh Tuấn, một cây bút nổi bật với những tác phẩm chạm thẳng vào các vấn đề kinh tế – xã hội. Ngay từ khi tiếp cận kịch bản, đạo diễn NSƯT Phi Tiến Sơn đã nhận ra đây không phải một câu chuyện dễ kể.
Ở thời điểm mà cả văn học, báo chí lẫn điện ảnh còn dè dặt với đề tài tham nhũng, kịch bản này lại đi xa hơn: không chỉ nói về quyền lực hay chức vụ, mà còn mổ xẻ cả vị thế xã hội và những mối liên kết mang tính hệ thống. Chính sự táo bạo đó khiến đạo diễn vừa bất ngờ, vừa đắn đo, nhưng cũng là động lực để ông theo đuổi đến cùng. Và lựa chọn ấy sau này được hiện thực hóa bằng những trường đoạn có quy mô lớn hiếm thấy, đặc biệt là đại cảnh tòa án- trung tâm kịch tính của bộ phim.
Câu chuyện xoay quanh Tư Lê, Tổng giám đốc một ngân hàng do NSND Đào Bá Sơn thể hiện. Nhân vật không phải một hình mẫu phản diện đơn tuyến, mà là một con người đầy mâu thuẫn: hiểu rõ sai lầm của mình nhưng vẫn bị cuốn theo vòng xoáy quyền lực và lợi ích.
Tư Lê vừa là người trong guồng máy tham nhũng, vừa là người ý thức được giới hạn đạo đức. Ông tìm cách thoái lui bằng việc giả bệnh, nhưng lại rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan khi gia đình rạn nứt, con gái sụp đổ hình tượng về người cha, còn mối quan hệ ngoài luồng cũng quay lưng. Chính chiều sâu tâm lý ấy khiến vai diễn trở nên ám ảnh và đòi hỏi sự tinh tế đặc biệt từ diễn viên.
 |
Một phân cảnh trong phim Lưới trời. Ảnh: VFDA |
Nếu nội dung tạo nên sức nặng, thì đại cảnh tòa án chính là điểm nhấn thị giác và cảm xúc bậc nhất của Lưới trời. Đây là một trong những cảnh quay quy mô hiếm hoi của điện ảnh Việt thời phim nhựa, với hơn 500 quần chúng được huy động. Không gian trải dài từ sảnh tòa án, cầu thang, phòng chờ cho tới phòng xử án, tất cả được tổ chức như một phiên tòa thực sự.
Hàng trăm cảnh sát, hàng trăm người mặc áo tù cùng xuất hiện trong một khung hình tạo nên bầu không khí căng thẳng đến nghẹt thở. Chính nghệ sĩ Đào Bà Sơn cũng thừa nhận cảm giác “rợn da gà” khi bước vào trường quay, còn diễn viên thì gần như bị cuốn vào hoàn cảnh, không còn cảm giác đang diễn. Những ánh mắt, chuyển động, nhịp điệu của đám đông buộc từng cá nhân phải nhập cuộc hoàn toàn, nếu không sẽ lập tức bị “lạc” khỏi tổng thể.
Thách thức càng lớn hơn khi bộ phim được quay bằng phim nhựa, với tổng chiều dài lên tới 6.500 mét nhưng chỉ chọn khoảng 3.000 mét để dựng. Tỷ lệ gần như “2 quay, 1 dùng” khiến mỗi cảnh quay đều trở nên áp lực, không có nhiều cơ hội sửa sai như thời kỹ thuật số. Điều đó buộc các diễn viên phải tập luyện kỹ lưỡng, giữ sự tập trung cao độ và nhập vai sâu ngay từ những lần bấm máy đầu tiên.
Chính trong điều kiện khắt khe ấy, đại cảnh tòa án không chỉ là một màn dàn dựng hoành tráng, mà còn trở thành môi trường giúp diễn viên thực sự “sống” trong bối cảnh- -điều mà đạo diễn Phi Tiến Sơn xem là cốt lõi của diễn xuất.
 |
Đạo diễn Phi Tiến Sơn. Ảnh: VFDA |
Dù giành nhiều giải thưởng quan trọng như Cánh diều vàng 2002, Bông sen Bạc và giải Biên kịch xuất sắc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 14, hay giải Nữ diễn viên chính xuất sắc tại Mai Vàng 2003, Lưới trời khi ra mắt lại không có nhiều cơ hội tiếp cận khán giả. Phim được chiếu hạn chế, gần như không có quảng bá khi ấy.
Tuy vậy, theo đạo diễn Phi Tiến Sơn, phim chính luận không phải là dòng phim thiếu khán giả. Vấn đề nằm ở cách tiếp cận và cơ hội lan tỏa. Khi khán giả có cơ hội tiếp cận, họ vẫn quan tâm đến những câu chuyện của đời sống, đặc biệt là những vấn đề mang tính thời sự và chiều sâu.
Sự trở lại của Lưới trời tại Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ IV (DANAFF IV), trong chương trình “Diện mạo điện ảnh Việt Nam 40 năm thời kỳ đổi mới”, vì thế mang nhiều ý nghĩa. Không chỉ là dịp để nhìn lại một tác phẩm giàu suy tư, đây còn là cơ hội để khán giả hôm nay hiểu hơn về một giai đoạn điện ảnh dám thử thách cùng những đề tài gai góc.
