Vai trò của giáo dục đại học
Theo PGS Trần Thành Nam, trước hết vai trò của giáo dục đại học là tự do học thuật và đổi mới sáng tạo. Môi trường đại học phải là không gian để các câu hỏi được đặt ra, được tranh luận, phản biện và chấp nhận sai lầm trong nghiên cứu. Đầu ra của giáo dục đại học hiện nay không chỉ là người lao động có tri thức, mà phải là những cá nhân có năng lực sáng tạo và tinh thần đổi mới. Nếu đánh mất tinh thần này, trường đại học sẽ chỉ còn là nơi truyền đạt kiến thức có sẵn và khó có thể tạo ra giá trị bền vững.
Một nền tảng quan trọng khác là phẩm giá con người. Giáo dục, PGS Nam phân tích, không chỉ đào tạo người lao động có kỹ năng, mà trước hết là đào tạo con người có nhân cách, có trách nhiệm với bản thân, với xã hội và có tinh thần cống hiến.
Cùng với đó là các giá trị chân lý, công bằng và nhân văn. Tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với sự liêm chính trong khoa học, sự công bằng trong tiếp cận cơ hội và mục tiêu phục vụ con người.
Tư duy phản biện và năng lực tự học cũng là yếu tố không thể thay thế. Nội dung có thể thay đổi, nhưng năng lực "học cách học", năng lực học tập suốt đời và khả năng thích ứng với công nghệ, trong đó có AI, mới là nền tảng bền vững. Công nghệ có thể thay đổi nhanh, nhưng năng lực suy nghĩ độc lập và sáng tạo thì không bao giờ lỗi thời.
Đổi mới giáo dục phải bắt đầu từ đội ngũ
Từ thực tiễn đào tạo giáo viên, PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng điểm khởi đầu của đổi mới phải là đội ngũ giáo viên và giảng viên, yếu tố hạ tầng mềm quan trọng nhất của hệ thống giáo dục.
Ông lưu ý, sẽ không thể dạy học sáng tạo, tích hợp hay cá nhân hóa nếu vẫn duy trì tư duy dạy học cũ. Vì vậy, việc bồi dưỡng tư duy nghề nghiệp, năng lực sư phạm số và năng lực ứng dụng AI cho người thầy là yêu cầu cấp thiết.
Sau đội ngũ giáo viên, chương trình đào tạo cần được thiết kế linh hoạt, cập nhật theo yêu cầu thực tiễn, nhưng vẫn dựa trên nền tảng khoa học giáo dục. Dù trí tuệ nhân tạo phát triển đến đâu, các quy luật phát triển nhận thức, cảm xúc và hình thành nhân cách của người học vẫn không thay đổi.
Công nghệ, học liệu số hay các mô hình lớp học mới chỉ thực sự tạo ra đổi mới khi được đặt trên nền tảng đội ngũ giáo viên có năng lực thiết kế và tổ chức trải nghiệm học tập trong môi trường tích hợp. Với các môn khoa học, mô phỏng bằng AI giúp người học thử nghiệm an toàn; trong học ngoại ngữ, hệ thống phản hồi AI hỗ trợ luyện tập ngoài giờ theo hình thức game hóa; còn trong Toán học, các hệ thống gia sư AI có thể hướng dẫn và điều chỉnh độ khó theo tiến độ của từng học sinh. Trong bối cảnh đó, vai trò của giáo viên chuyển từ truyền đạt tri thức sang thiết kế và dẫn dắt quá trình học tập.
Đổi mới kiểm tra, đánh giá cũng là yêu cầu then chốt. Giáo dục đại học cần chuyển từ đánh giá khả năng ghi nhớ sang đánh giá năng lực tư duy, giải quyết vấn đề và sáng tạo thông qua các hình thức như dự án, sản phẩm học tập và hồ sơ năng lực.
Và tất nhiên, đổi mới không phải là phá bỏ nền móng, mà là xây dựng những hạ tầng phát triển mới trên những nền móng đã được kiểm chứng.
Tránh chạy theo các xu hướng hình thức
PGS.TS Trần Thành Nam cảnh báo, cần phòng ngừa nguy cơ các cơ sở đào tạo bị cuốn theo những "trào lưu" giáo dục hình thức, chạy theo thi cử, xếp hạng, chuyển đổi số bề mặt hoặc ứng dụng AI thiếu trách nhiệm, theo đuổi "lượng" nhưng bỏ qua "chất".
Theo ông, đổi mới thực sự phải bắt đầu từ việc xác định rõ triết lý và trọng tâm của giáo dục trong bối cảnh AI phát triển mạnh mẽ. Dù hạ tầng công nghệ được cải thiện, câu hỏi cốt lõi vẫn là liệu công nghệ có thực sự giúp giáo viên dạy tốt hơn hay không.
Giáo dục cần hướng tới mô hình đồng trí tuệ, trong đó con người và AI phối hợp với nhau. AI có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu, nhưng không thể thay thế vai trò phán đoán, đạo đức và trách nhiệm của con người.
PGS.TS Trần Thành Nam đồng thời nhấn mạnh, chất lượng giáo dục không được quyết định bởi số lượng công nghệ được triển khai, mà bởi năng lực lãnh đạo học thuật và chất lượng đội ngũ. Chuyển đổi số không phải là có nhiều thiết bị hơn, mà phải giúp giảm tải cho giáo viên, hỗ trợ người học và nâng cao chất lượng dạy học.
Theo ông, vai trò của lãnh đạo giáo dục là xây dựng kỳ vọng rõ ràng về chất lượng, tạo môi trường học tập tích cực, hỗ trợ phát triển năng lực giáo viên và tận dụng AI để phân tích dữ liệu học tập, nhận diện sớm những trường hợp cần hỗ trợ, thay vì chỉ dựa vào các biện pháp giám sát hành chính hình thức.
Trang bị năng lực thích ứng cho thế hệ trẻ
Giữa những biến động nhanh của thời đại và xu hướng học nhanh, học tinh gọn, theo PGS.TS Trần Thành Nam, điều quan trọng nhất mà giáo dục đại học cần trao cho người học là năng lực học sâu và khả năng thích ứng linh hoạt.
Ông nhấn mạnh, AI có thể cung cấp thông tin nhanh, nhưng học sâu luôn đòi hỏi thiết kế sư phạm có chất lượng. Những hoạt động học tập hiệu quả phải đặt người học vào vị trí chủ động giải thích, lập luận, so sánh các phương án, vận dụng kiến thức vào tình huống mới và giải quyết các vấn đề mở của thực tiễn. Mục tiêu của giáo dục không phải là tạo ra những người trả lời nhanh, mà là những người có năng lực tư duy sâu.
PGS.TS Trần Thành Nam cũng chỉ ra sự thay đổi căn bản của bối cảnh tri thức. Nếu trước đây một người có thể làm một nghề ổn định trong thời gian dài, thì ngày nay người học phải chuẩn bị cho những nghề chưa từng tồn tại. Khi thông tin còn khan hiếm, ghi nhớ là năng lực quan trọng. Khi thông tin trở nên dư thừa, năng lực chọn lọc, đánh giá và sáng tạo trở thành yếu tố quyết định.
PGS.TS Trần Thành Nam khẳng định, dù không thể dự đoán chính xác tương lai, nhưng giáo dục có thể chuẩn bị cho thế hệ trẻ năng lực để tự kiến tạo tương lai của mình. Phải theo các nguyên tắc kịch bản sự phạm trước công cụ công nghệ; học thông qua công nghệ chứ không chỉ nghe giới thiệu công cụ; các cơ sở giáo dục và giáo viên học cùng nhau để không thấy cô độc trong tiến trình đổi mới. Và dù AI, Edtech sẽ còn phát triển mạnh mẽ đến đâu, nhưng người thầy sẽ vẫn là trái tim của giáo dục và là hạt nhân của mọi đổi mới thành công.
