Đánh thức giá trị cổ điển qua bản dịch Đệ Tử Quy

Công trình dịch thuật và chú giải công phu hướng tới độc giả đương đại

Là người có thâm niên nghiên cứu về văn hóa truyền thống, đặc biệt trong lĩnh vực Hán Nôm, nhà nghiên cứu, dịch giả Nguyễn Đức Bá đã dành nhiều tâm lực dịch và chú giải Đệ Tử Quy từ một bản văn khắc đáng tin cậy của Lý Dục Tú, học giả sống vào cuối thế kỷ XVII đầu thế kỷ XVIII.

Ông bảo lưu nguyên ý và tinh thần đạo học của văn bản gốc, đồng thời lựa chọn lối diễn giải sáng rõ, tiết chế để những lời dạy cổ xưa có thể trở lại đời sống hôm nay một cách tự nhiên. Vì thế, cuốn sách không chỉ mang giá trị học thuật mà còn trở thành tài liệu giáo dục thiết thực về đạo làm người giữa nhịp sống công nghệ gấp gáp.

Theo nhà nghiên cứu, dịch giả Nguyễn Đức Bá, Đệ Tử Quy từng được nhà nước Trung Quốc cho khắc mộc bản, phổ biến rộng rãi như một tài liệu giáo dục những giá trị căn bản nhất của đạo làm người. Trong nhiều thế kỷ tại Trung Quốc và Việt Nam, sách được sử dụng như giáo trình quen thuộc, hướng dẫn trẻ em cách ứng xử trong gia đình, lớp học và ngoài xã hội. Trở lại với tinh thần ấy hôm nay, theo ông, không phải là quay lưng với hiện đại mà là giữ gìn phần nhân bản đang có nguy cơ phai nhạt trước lối sống thực dụng và những tác động ngoại lai.

Giữa bối cảnh đã có hơn chục bản dịch lưu hành, ấn bản của nhà nghiên cứu, dịch giả Nguyễn Đức Bá tạo dấu ấn ở sự nghiêm cẩn và nhất quán phương pháp. Nếu có bản thiên về giảng giải giáo lý, bản khác nghiêng về thơ hóa kèm minh họa, thì bản dịch này đi thẳng vào văn bản gốc, dịch sát bản khắc, giữ trọn tinh thần đạo học vốn dành cho trẻ em thời trước. Các thuật ngữ cổ, khái niệm từ kinh điển và điển tích điển cố được chú giải mạch lạc để người đọc hiện nay có thể tiếp cận thuận lợi. Văn bản gốc cũng được đưa vào phần phụ lục, tạo cơ sở cho việc khảo cứu và đối chiếu các bản lưu hành.

Nhà nghiên cứu, dịch giả Nguyễn Đức Bá. Ảnh: NVCC

Nhờ cấu trúc ấy, cuốn sách mở ra nhiều tầng tiếp cận, từ phụ huynh dạy con những điều giản dị hằng ngày, đến người học tìm hiểu ngữ nghĩa, hay độc giả nghiên cứu chuyên sâu. Như nhà nghiên cứu, dịch giả Nguyễn Đức Bá chia sẻ ở phần đầu sách, đây là bản dịch chú công phu hướng tới nhiều đối tượng, để mỗi người tùy mục đích có thể khai thác và hiểu văn bản theo chiều sâu phù hợp. Qua đó, Đệ Tử Quy không chỉ dừng lại ở một bản dịch, mà trở thành nhịp nối bền bỉ giữa cổ điển và hiện đại, giữa đạo lý truyền thống và đời sống đương thời.

Áp dụng tri thức truyền thống giữa xã hội đa chiều

Trong bối cảnh xã hội vận động nhanh và nhiều biến động, Đệ Tử Quy vẫn được nhìn nhận như một cẩm nang làm người có giá trị bền lâu. Tác phẩm triển khai một hệ chuẩn mực căn bản của Nho giáo, bắt đầu từ nền tảng gia đình rồi mở rộng ra đời sống xã hội, từ hiếu kính cha mẹ, hòa thuận anh em, cẩn trọng trong ứng xử, giữ chữ tín, đến yêu thương mọi người và thân cận bậc nhân đức.

Mạch nội dung vì thế đi từ gốc đến ngọn, với chữ Hiếu đặt trọng tâm ở lòng kính yêu cha mẹ, sự chăm chỉ việc nhà và siêng năng học tập để tự rèn mình. Từ đó, chữ Đễ mở rộng thành thái độ kính trọng huynh trưởng trong gia đình và ngoài xã hội. Chữ Cẩn điều chỉnh từng hành vi cụ thể như ăn mặc, đi đứng, nói năng sao cho đúng mực. Tiếp đến, chữ Tín yêu cầu giữ lời chân thật, tránh dối trá và những hành vi gây hại cho người khác.

Không dừng lại ở phạm vi cá nhân, phần Phiếm ái chúng khuyến khích tinh thần yêu thương bình đẳng, không phân biệt, còn Thân nhân nhấn mạnh việc gần gũi người có đạo đức để học tập và tự hoàn thiện. Sau cùng, Dư lực học văn xác lập thứ tự ưu tiên, trước hết vun bồi trí tuệ và nhân cách, rồi mới đọc sách văn chương để nâng cao đời sống tinh thần, đồng thời nhắc nhở lựa chọn nội dung phù hợp để không làm tổn hại tâm trí. Toàn bộ cấu trúc ấy tạo thành một tiến trình giáo dưỡng nhất quán, từ sửa mình đến ứng xử với người và với xã hội.

Nhiều năm liền, nhà nghiên cứu, dịch giả Nguyễn Đức Bá là thành viên BTC Hội chữ Xuân tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Ảnh: NVCC

Tuy nhiên, việc chuyển dịch một tác phẩm mang nặng tinh thần Nho gia sang đời sống hôm nay không đơn giản. Bởi khi Nho giáo còn thịnh hành, hệ giá trị lễ nghĩa được xã hội mặc nhiên chấp nhận và thực hành, ngôn ngữ cổ cũng phổ biến rộng rãi. Trong bối cảnh tư duy và hành xử đã thay đổi, người dịch buộc phải linh hoạt để truyền tải những giá trị bất biến mà không nặng nề ngôn từ, không câu nệ thuật ngữ cổ và không tạo cảm giác áp đặt.

Nhà nghiên cứu, dịch giả Nguyễn Đức Bá cho biết ông kết hợp chú giải từ ngữ, dịch nghĩa và bình luận để giữ được phong cách cổ điển nhưng vẫn mang hơi thở đương đại, phù hợp với đại chúng. Theo đó, việc chú giải nhằm giúp người đọc, tùy mục đích tiếp cận, có thể khai thác và hiểu văn bản một cách dễ hiểu, nhẹ nhàng và nhân văn nhất.

Đồng thời, việc thực hiện bản dịch này cũng là cách dịch giả tự răn mình, mong thế hệ trẻ nhận ra đạo làm người không ở điều xa vời mà nằm trong những việc nhỏ hằng ngày như yêu kính cha mẹ, giữ lời nói, chuyên tâm tu học để gieo lại hạt giống thiện giữa thời đại nhiều đổi thay nhanh chóng.