Mùa giải Oscar 2026 chứng kiến sự lên ngôi mạnh mẽ của dòng phim tài liệu khi nhiều tác phẩm được đề cử đã trực diện phản ánh những vấn đề gai góc của xã hội Mỹ: từ căng thẳng sắc tộc, luật súng đạn, phá thai, bạo lực học đường cho tới hệ thống nhà tù và những rủi ro mà giới báo chí phải đối mặt.
Trước thềm lễ trao giải tối 15/3 tại Hollywood (theo giờ địa phương), các nhà làm phim bày tỏ hy vọng tác phẩm của họ không chỉ dừng lại ở màn ảnh, mà còn khơi mở các cuộc đối thoại xã hội rộng lớn hơn.
Trong bối cảnh phim tài liệu phần lớn được sản xuất độc lập, ngân sách hạn chế và khó đạt độ phủ sóng như phim thương mại, việc được Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ (AMPAS) vinh danh được xem là tín hiệu tích cực cho sức sống của thể loại này.
Đạo diễn Geeta Gandbhir góp mặt ở hạng mục “Phim tài liệu xuất sắc nhất” với tác phẩm “The Perfect Neighbor”. Bộ phim phát hành trên nền tảng Netflix tái hiện một vụ tranh chấp tại khu dân cư ở bang Florida dẫn tới cái chết của một người da màu, qua đó phơi bày sự giao thoa phức tạp giữa vấn đề sắc tộc, văn hóa súng đạn và luật tự vệ “Stand Your Ground.”
Không chỉ dừng ở việc kể lại một bi kịch, bộ phim đặt câu hỏi về cách luật pháp được vận dụng và những hệ lụy xã hội âm ỉ phía sau.
Cũng trong mùa giải năm nay, Geeta Gandbhir tiếp tục được đề cử ở hạng mục “Phim tài liệu ngắn xuất sắc nhất” với “The Devil Is Busy.”
Tác phẩm lấy bối cảnh một phòng khám phá thai ở Atlanta sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bãi bỏ quyền phá thai liên bang năm 2022. Trung tâm câu chuyện là một phụ nữ sùng đạo phụ trách an ninh tại phòng khám, người phải dung hòa giữa đức tin cá nhân và trách nhiệm bảo vệ bệnh nhân trước làn sóng biểu tình. Bộ phim phản ánh những xung đột nội tâm sâu sắc, đồng thời khơi gợi câu hỏi về quyền tự quyết của phụ nữ trong bối cảnh chính trị – pháp lý nhiều biến động.
Chủ đề bạo lực học đường được khắc họa đầy ám ảnh trong phim ngắn “All the Empty Rooms” của đạo diễn Joshua Seftel và nhà báo Steve Hartman. Thay vì tập trung vào hiện trường vụ việc, bộ phim ghi lại những căn phòng ngủ trống trải của các em nhỏ thiệt mạng trong các vụ xả súng.
Những không gian lặng im, những chiếc giường không người nằm, những đồ chơi dang dở… trở thành biểu tượng của khoảng trống không thể bù đắp mà mỗi sinh mạng ra đi để lại.
Các tác giả hy vọng hình ảnh giản dị nhưng day dứt ấy có thể chạm đến cảm xúc người xem và thúc đẩy thay đổi chính sách.
Ở một góc nhìn khác, “The Alabama Solution” của hai đạo diễn Andrew Jarecki và Charlotte Kaufman phơi bày thực trạng hệ thống nhà tù Mỹ. Bộ phim cho thấy tình trạng quá tải, điều kiện giam giữ khắc nghiệt và những rào cản mà báo chí, nhà làm phim gặp phải khi tìm cách tiếp cận các cơ sở cải huấn.
Theo các nhà làm phim, với khoảng 2 triệu người bị giam giữ, Mỹ đang đối diện những câu hỏi lớn về cải cách tư pháp và nhân quyền.
Vai trò của báo chí trong bối cảnh xung đột và những hiểm nguy ngày càng gia tăng cũng được đề cập trong “Armed Only with a Camera: The Life and Death of Brent Renaud” do Craig Renaud thực hiện. Phim kể về nhà báo Mỹ Brent Renaud – người thiệt mạng tại Ukraine năm 2022 khi đang tác nghiệp.
Thông qua câu chuyện cá nhân, tác phẩm mở rộng sang thực trạng chung của nghề báo trong giai đoạn được xem là nguy hiểm bậc nhất đối với phóng viên toàn cầu, khi các vụ tấn công, bắt giữ và đe dọa gia tăng.
Điểm chung của các phim tài liệu được đề cử Oscar năm nay là không né tránh tranh cãi. Thay vì lựa chọn lối kể trung dung, nhiều đạo diễn chủ động đặt máy quay vào tâm điểm xung đột, chấp nhận va chạm với những vấn đề nhạy cảm.
Sự ghi nhận của AMPAS cho thấy phim tài liệu không chỉ là thể loại bên lề, mà đang trở thành một diễn đàn quan trọng để xã hội Mỹ soi chiếu chính mình.
Trong một mùa giải mà điện ảnh giải trí vẫn chiếm lĩnh phòng vé, sự hiện diện đậm nét của các tác phẩm tài liệu đã góp phần khẳng định sức mạnh của điện ảnh như một công cụ phản biện và thúc đẩy thay đổi xã hội.
