Năm 2025 vừa qua, Hoàng Duẩn có nhiều tác phẩm, công trình, sự kiện tạo tiếng vang khi anh đóng cùng lúc nhiều vai: đạo diễn, biên kịch, nhà nghiên cứu… sau thời gian hoàn thành vai trò người thầy trên giảng đường đại học.
Ngày Nay có cuộc trò chuyện đầu Xuân Bính Ngọ với “nghệ sĩ chịu học” Hoàng Duẩn.
Học lóm từ cửa sổ
Từ một chàng trai quê Miền Trung, anh nhảy tàu vào TPHCM theo đuổi nghệ thuật sân khấu, đó là quyết định ban đầu hay khi vào Nam rồi anh mới đến với nghệ thuật?
Đạo diễn Hoàng Duẩn: Đây là quyết định ban đầu và khá liều mạng của tôi. Năm học lớp 9 trong một bữa cơm tôi đã nói với gia đình rằng “sau này con sẽ vào thành phố” - Hồi đó ngoài quê vẫn gọi chung chung Sài Gòn - TPHCM là “thành phố”. Khi đó, tôi xem phim Sơn Ca trong thành phố thấy có nhiều nhân vật chỉ là tuổi học sinh mà được chơi nhạc, được làm nghệ thuật khiến tôi mê quá, tôi suy nghĩ tại sao họ còn trẻ lại làm nghệ thuật được, tôi nghĩ mình cũng làm được. Sau khi tốt nghiệp lớp 12 tôi đã lên đường vào Sài Gòn - dưới sự hướng dẫn của những ông anh đi trước.
Để học nghệ được tinh thông như hiện nay, anh đã mất bao nhiêu thời gian, công sức nuôi dưỡng đam mê này?
Đạo diễn Hoàng Duẩn: Tôi không dám cho mình tinh thông, nhưng nhờ kiên trì sự học, cộng một chút may mắn nên tôi mới có được công việc và một số công trình như hiện nay.
Để đạt được điều đó, tôi đi học từ lớp nhỏ đến lớp lớn, ngoài học phổ thông tại quê. Khi tôi vào Sài Gòn là cắm đầu học từ trung cấp, cao đẳng, đại học, cao học cho đến khi có bằng tiến sĩ, khoảng thời gian học khoảng hơn 30 năm, còn học để làm nghề thì tôi vẫn đang học, học đến cuối đời.
Riêng đam mê với nghệ thuật, văn hóa thì với tôi là vô tận, vì vậy không khi nào tôi ngưng nghĩ về công việc của mình. Tôi “chăm” cho tâm hồn tôi mỗi ngày, mỗi khi có thể, làm việc có stress nhưng tôi vẫn yêu sân khấu, yêu văn hóa và lịch sử. Không có nghệ thuật tôi cũng chưa biết cuộc đời mình sẽ đi về đâu và mình sẽ như thế nào. Chỉ biết rằng cho dù làm gì tôi cũng sẽ phải trở thành người tốt và khác biệt.
 |
Tiến sĩ Hoàng Duẩn giảng dạy sinh viên tại hiện trường |
Được biết anh từng làm đủ các việc để tiếp cận và sống với nghệ thuật, anh có thể kể đôi chút về thuở hàn vi của mình?
Đạo diễn Hoàng Duẩn: Thật ra lúc này tôi chỉ xem những việc từng làm như những thử thách mà nghề nghiệp muốn tôi phải trải qua - như cách tổ nghiệp muốn thử thách những ai muốn làm nghề.
Muốn có tiền vào Sài Gòn thì mùa hè ở quê, hay những ngày nghỉ học tôi xin đi làm phụ hồ, tối về có lớp dạy nhạc nho nhỏ tự mở tại nhà. Tổng cộng tiền làm thêm của tôi được 20.000 đồng, gia đình cho thêm 40.000 đồng, với vốn liếng có được 60.000 đồng tôi quyết định nhảy tàu vào Nam. Buổi chiều đến Sài Gòn vào mùa hè năm học 1989-1990, trời mưa và ngày đầu tiên đó tôi bị gạt hết 20.000 đồng chỉ còn lại 40.000 đồng để tìm sự sống nơi đô thành cho đến bây giờ.
Ngày thi năng khiếu vào trường Nghệ thuật sân khấu II tôi không có tiền học năng khiếu luyện thi trước như các bạn nên tôi học lóm từ cửa sổ. Mỗi ngày tôi đi bộ hoặc đi ké xe đạp của bạn từ căn gác xép tận đường Bùi Đình Tuý (quận Bình Thạnh cũ) lên trường để xem các bạn học luyện thi năng khiếu. Tôi đứng đó nhìn vào lớp xem cô Bích Lân dạy năng khiếu cho các bạn khác, tôi học lóm được cách diễn. Tôi gặp một thí sinh có hoàn cảnh tương tự (quê Biên Hòa) hai thằng tôi tự tập cho nhau.
Gần đến ngày thi cô Bích Lân mới hỏi sao không đăng ký học luyện thi mà chỉ đứng bên ngoài, tôi nói thiệt “con không có đủ tiền ạ”. Rồi lúc giải lao cô kêu chúng tôi vào lớp diễn cho cô xem. Diễn xong tiểu phẩm đầu, cô nói chưa được, cần tìm thêm tiểu phẩm khác, tôi nói “con có sẵn tiểu phẩm mới”. Nhờ tiểu phẩm đó, cùng phần năng khiếu: hát, chơi nhạc, gõ tiết tấu, phỏng vấn… tôi đậu vào Nghệ Thuật Sân Khấu II. Ngày đi thi, bạn tôi cho mượn chiếc quần jean mới mua (vì đi thi mà quần áo cũ quá), cũng chiếc quần jean đó bạn tôi đã bán nó đi để lấy tiền mua vé xe từ TPHCM về Quảng Ngãi báo tin là tôi đã đậu.
Ngày đó danh sách thí sinh thi đậu sẽ được dán ngay bảng thông tin của trường, việc gửi giấy báo về quê hay bị lạc, do tôi dưới quê nên phải nhờ địa chỉ của nhà người quen trên thị xã Quảng Ngãi để nhận, trước đây anh tôi cũng đã nhờ như vậy nhưng không biết lý do tại sao giấy báo không về đến nhà nên lần này tôi phải nhờ bạn đến trường xem trực tiếp. Tôi biết, muốn làm gì thì phải làm tới cùng, phải có cách, cuộc đời của mình không nên phụ thuộc vào người khác, hay may rủi được.
Thường thì các nghệ sĩ đều dựa vào năng khiếu khi đến với nghề nhưng nếu không chịu học thì vốn trời cho xài lâu ngày sẽ bị cạn. Anh đánh giá thế nào về sự học khi làm nghệ thuật?
Đạo diễn Hoàng Duẩn: Năng khiếu đối với nghệ thuật là quan trọng, nó tạo cho người ta những nền tảng ban đầu cũng như những khả năng cảm nhận nhất định với nghề, tuy nhiên một người nghệ sĩ tài năng thì phải không ngừng học tập rèn nghề. “Vốn trời cho” như bạn nói đúng là “hạt giống tốt” cho một cây trưởng thành, phát triển nhưng nếu lâu ngày chúng ta không “chăm bón” tốt thì cây sẽ bị chết non, hay ra trái không chất lượng.
Tương tự như vậy, người nghệ sĩ phải luôn luôn học tập để nâng cao trình độ, kỹ năng thực hành nghề nghiệp. Học tập trong nghệ thuật cũng có cái riêng của nó, không chỉ học từ trường lớp, mà học trên thực tế công việc, trên sàn diễn; không chỉ học thầy cô trong nhà trường mà còn học cả những người đi trước, những bậc tiền bối trong nghề, thậm chí học cả những bạn trẻ. Nghệ sĩ giỏi không chỉ diễn giỏi, hát hay, dàn dựng giỏi một lần, mà cần phải có phong độ, học để độ “chín” của nghề ngày càng đạt đỉnh cao mới. Nghệ sĩ không chỉ hiểu về nghệ thuật, kỹ thuật của nghề mà còn phải học kỹ về văn hóa, lịch sử, nghệ thuật của đất nước, dân tộc một cách sâu sắc.
 |
Cảnh phất cờ ấn tượng trong tiết mục “Đất nước trọn niềm vui” trong Chương trình Cầu truyền hình “Bản trường ca Hòa bình” |
Có duyên với Đức tả quân Lê Văn Duyệt
Vở kịch về Đức tả quân Lê Văn Duyệt do anh đạo diễn khá thành công khi tiếp cận được nhiều khán giả nhất là giới trẻ, tại sao anh chọn nhân vật lịch sử này để đưa lên sân khấu?
Đạo diễn Hoàng Duẩn: Tôi chọn dựng kịch về Đức thượng công tả quân Lê Văn Duyệt là cơ duyên, tôi không tự chọn được. Tính ra tôi có 4 lần tham gia vở diễn về hình tượng Đức Ông (với vai trò diễn viên, đạo diễn), trong đó có 2 lần đạt Huy chương Vàng toàn quốc.
Năm 2009 tôi được Nhà hát Kịch TPHCM và NSND Doãn Hoàng Giang chọn làm trợ lý và đóng vai Chín Đước cho vở diễn này tại Nhà hát Kịch TPHCM với tên gọi Người mang chín án tử. Khi tham gia, NSND Doãn Hoàng Giang bảo tôi tìm hiểu thêm tư liệu lịch sử về nhân vật này. Tôi đọc về Đức Ông, tôi đọc kịch bản, tôi đến Lăng Ông để tìm tài liệu… Càng đọc tôi càng biết ơn Đức Ông và những tiền nhân đã mở cõi phương Nam, để chúng ta có một Miền Nam trù phú như hôm nay.
Vai Chín Đước cũng là vai do thầy Doãn Hoàng Giang và tôi “đẻ” ra chứ trong kịch bản gốc của tác giả Phạm Văn Quý không có. Khi thầy Giang hỏi tôi, tướng cướp thì đặt tên gì, tôi nói Miền Nam có nhiều Đước, Bần, Tràm… hay mình đặt tên Đước - Chín Đước. Năm 2011 để làm gọn bản diễn cũ và đưa đi lưu diễn các nơi, trong đó có diễn tại Lăng Ông, tôi được Giám đốc Nhà hát Kịch TPHCM cho dàn dựng lại, cũng trên cơ sở bản cũ.
 |
Một số cảnh diễn ấn tượng trong vở “Đức Thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt – Người mang chín án tử” do Hoàng Duẩn đạo diễn. Ảnh: Tấn Thành – Bích Duyên |
Năm 2021, tôi được đạo diễn Minh Hải – trưởng Ban văn nghệ của HTV mời dàn dựng vở Cải lương về Đức Ông với tên gọi “Án Tử”, do Võ Tử Uyên chuyển thể, năm đó vở diễn được Huy Chương Vàng liên hoan Truyền hình Toàn quốc.
Năm 2024 tôi được ông bầu Huỳnh Anh Tuấn mời dựng vở này với tên gọi Đức thượng công Tả Quân Lê Văn Duyệt - Người mang chín án tử. Tác phẩm đã nhận được Huy Chương Vàng liên hoan Kịch nói 2024. Đây là bản dựng được nhiều người và các đơn vị truyền thông cho là vở dàn dựng thành công nhất về hình tượng Đức Ông. Từ đó vở liên tiếp được công chúng đón nhận, với nhiều suất diễn cháy vé, nhận được nhiều hợp đồng biểu diễn từ các trường học, cơ quan và có ngày Nhà hát Kịch Idecaf đã biểu diễn 2 suất liên tiếp vở này.
Anh đồng cảm thế nào khi làm kịch về các nhân vật lịch sử?
Đạo diễn Hoàng Duẩn: Tôi được Ban quý tế Lăng Ông Bà Chiểu mời cộng tác trong phim tư liệu Tìm về cội nguồn họ Lê Văn, quá trình đó tôi càng hiểu sâu sắc hơn về cuộc đời của Ông, càng hiểu, càng phục, càng tự hào… và càng thấy mình phải có trách nhiệm với quê hương.
Học tập, sinh sống, làm việc tại TPHCM, tôi xem đây cũng là quê hương thứ 2, tôi muốn được tri ân tiền nhân bằng những tác phẩm nghệ thuật để nhân dân khắp cả nước hiểu thêm về Đức Ông. Bên cạnh đó tôi thật sự vinh dự khi là người có cùng quê hương Quảng Ngãi với Đức Ông. Tôi quan niệm học sử, dạy sử thì trước nhất phải cho học sinh, sinh viên hiểu về những nhân vật trên chính vùng đất mình sinh sống, rồi sau đó mới lan tỏa ra những nhân vật, sự kiện của đất nước, khu vực, thế giới… tức là mình sống ở đâu phải hiểu và tự hào về nơi đó.
Tôi dựng về hình tượng Đức Ông còn một điều đồng cảm mạnh mẽ mang tính chất “niềm tin, tâm linh” khi thấy những người có tâm, có tài, dám nói, dám làm thì thường hay… bị kẻ xấu hãm hại, và cuộc đời của Đức Ông là một minh chứng. Dân xây lăng mộ để thờ cúng, nhưng lại bị triều đình lúc bấy giờ tuyên 9 án tử… quả là một cuộc đời bi kịch.
 |
| Tiết mục trong chương trình Lễ hội Tinh hoa Đại ngàn - Biển xanh hội tụ năm 2025. Ảnh: Phong Linh |
“Tôi muốn nhiều lắm…”
Hiện anh là đạo diễn, biên kịch, nghệ sĩ ưu tú, tiến sĩ…, trong những danh xưng này và cũng liên quan đến các công việc hiện nay của anh, anh thích công việc nào nhất, tại sao?
Đạo diễn Hoàng Duẩn: Tôi hơi tham, tôi thích tất cả những gì tôi đã làm, tôi làm việc say sưa mọi lúc mọi nơi dù trên giảng đường đại học, sàn diễn sân khấu, phim trường truyền hình, hay sân khấu lớn của các các lễ hội văn hóa, lịch sử, du lịch cấp quốc gia, hay cấp tỉnh thành. Nghề viết (biên kịch) bổ trợ cho nghề đạo diễn, nghề biên kịch, đạo diễn bổ trợ cho nghề dạy học, bởi những thực tế từ phim trường, sàn diễn, sân khấu sự kiện sẽ là kinh nghiệm giảng dạy thực hành rất tốt cho sinh viên. Giúp cho sinh viên tiệm cận thực tiễn, tiếp cận thực tế nhanh, ra trường có việc làm ngay, không cần phải đào tạo lại. Ngược lại, khi giảng dạy đại học, người giảng viên phải kiên trì việc nghiên cứu khoa học (không chỉ giảng trên giảng đường), quá trình nghiên cứu để viết sách, hay các bài báo khoa học giúp tôi hiểu sâu sắc hơn, toàn diện hơn về những vấn đề tôi cần đưa lên sân khấu. Kịch bản, vở diễn, hay chương trình sự kiện được tôi làm đạo diễn, tổng đạo diễn hay biên kịch thì tôi luôn coi đó là công trình nghiên cứu khoa học, chứ không chỉ là show giải trí đơn thuần. Tất cả bày ra sân khấu đều có lý do và triết lý của nó.
Thường thì những nam nghệ sĩ có danh phận trong xã hội đều rất bay bướm, nhưng với Hoàng Duẩn lại rất bình lặng?
Đạo diễn Hoàng Duẩn: Tôi muốn bình lặng, tôi cũng như bao người bình thường khác thôi, ngoài kia nhiều người rất giỏi, mình chưa là gì cả. Cuộc sống không ai biết trước được điều gì, nhưng đến nay tôi an tâm làm việc, học tập, công tác… khắp nơi là nhờ có gia đình yên ấm. Ở đó vợ và các con luôn sẵn sàng cho tôi đi… show và chờ tôi về nhà.
 |
| NSƯT, tiến sĩ, đạo diễn Hoàng Duẩn (đứng giữa, đội nón) cùng người dân Cơ Tu (cũng là diễn viên trong vở diễn Miền ký ức Cơ Tu). Ảnh: Bích Duyên |
Năm Ất Tỵ (2025) của anh rất thành công với nhiều thu hoạch đáng kể, trong năm Bính Ngọ (2026) này anh vẫn tiếp tục giữ được năng lượng làm việc như thế?
Đạo diễn Hoàng Duẩn: Tôi sẽ cố gắng mọi lúc mọi nơi, hy vọng tôi sẽ xuất bản thêm sách sau cuốn Kịch nói TPHCM: Lý luận và thực tiễn, tôi muốn làm nhiều hơn cho quê hương Quảng Ngãi của mình, tôi muốn có thêm nhiều chương trình nghệ thuật, sự kiện quảng bá văn hóa nghệ thuật đặc sắc của đồng bào dân tộc thiểu số các tỉnh thành; nhiều sinh viên giỏi tốt nghiệp ra trường đúng hẹn, tôi muốn làm sân khấu cho cộng đồng người khuyết tật. Tôi muốn nhiều lắm… tôi sẽ cố gắng làm từ từ.
Hoàng Duẩn tên thật Huỳnh Công Duẩn, sinh năm 1972 tại Làng Sung Tích (thôn Tăng Long), Xã Tịnh Long (nay là xã Tịnh Khê), Quảng Ngãi. Hiện là Phó trưởng Khoa Quản lý Văn hóa, Nghệ thuật - Trường Đại học Văn hóa TPHCM.
Năm 2024, Chủ tịch nước Tô Lâm (nay là Tổng bí thư) trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú cho đạo diễn Hoàng Duẩn, trở thành Nghệ sĩ Ưu tú đầu tiên sau 50 năm thành lập của Trường Đại học Văn hóa TPHCM (3/1/1976 – 3/1/2026).
Trong năm 2025, NSƯT, tiến sĩ, đạo diễn Hoàng Duẩn đã có những cột mốc nghệ thuật ấn tượng với vai trò đạo diễn, tổng đạo diễn, biên kịch trong các chương trình: Cầu truyền hình, mở màn A50 quốc gia: “Bản trường ca hòa bình”; Tổng đạo diễn Bế mạc Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột; Tổng đạo diễn các sự kiện nhân 50 năm thống nhất đất nước: 50 Năm giải phóng Đức Phổ “Đức Phổ vang mãi bản hùng ca”, 50 Năm giải phóng Trà Vinh – 65 kết nghĩa Trà Vinh - Thái Bình; Tổng đạo diễn “Lễ hội Tinh hoa Đại ngàn – Biển xanh hội tụ 2025”; Chương trình Nghệ thuật gắn với cộng đồng - Hành trình về “Miền ký ức Cơ Tu” (ra mắt khán giả tháng 12/2025); dựng vở “Đức thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt – Người mang 9 án tử” tạo cú hích mới của dòng kịch lịch sử; ấn hành sách chuyên khảo “Kịch nói TPHCM: Lý Luận và Thực Tiễn” sau hơn 30 năm Hoàng Duẩn tham gia giữ lửa sân khấu…
