Câu chuyện khảo cổ, văn hóa và ký ức cộng đồng Cơ Tu đang mở ra hành trình khám phá đầy hấp dẫn của một di sản bị lãng quên.
Báu vật của người Cơ Tu
Nằm biệt lập giữa đại ngàn Trường Sơn, nơi thượng nguồn dòng A Vương đổ về xuôi, cụm dân cư Achia (thuộc thôn Nal, xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam) không chỉ là nơi cư trú lâu đời của cộng đồng người Cơ Tu, mà còn là “kho tàng sống” của những bí ẩn lịch sử đang dần được hé mở. Trong sự tĩnh lặng của núi rừng, những vách đá phủ rêu lại cất giấu các ký tự cổ đã tồn tại hàng nghìn năm.
Ít ai biết, nơi đây từng là đoạn cuối của tuyến giao thương cổ gọi là "con đường muối", bắt nguồn từ thương cảng Hội An, xuôi theo dòng Thu Bồn, Vu Gia, băng qua rừng rậm để vươn tới tận Lào, Campuchia. Và chính trên chặng đường tưởng chừng lặng lẽ này, các bia đá cổ mang ký tự lạ đã hiện diện như những “bản ghi nhớ” của quá khứ xa xăm.
Già Bhriu Clói, một trong những người cao tuổi nhất làng Achia, vẫn còn nhớ lời kể của ông nội mình về sự kiện xảy ra vào tháng Giêng năm 1937. Khi đó, người Pháp đã đến đây lập đồn Sa Mơ. Họ phát hiện những tảng đá khắc chữ lạ và lập tức dựng giàn tre, dùng vôi tô lại vết khắc để chụp ảnh tư liệu. "Chính lúc đó, dân làng chúng tôi mới biết trên đá có chữ. Ông nội tôi bảo đó là chữ của thần linh," ông Clói kể.
Kể từ đó, người Cơ Tu coi khu vực bia đá là vùng đất thiêng. Qua bao thế hệ, chưa một ai dám xâm phạm, khắc thêm hay di dời dù chỉ một hòn đá. “Chúng tôi giữ như giữ hồn làng,” ông nói với ánh mắt đầy tự hào.
Ký tự bí ẩn
Mới đây, một đoàn các nhà nghiên cứu văn hóa và ký tự học đã trực tiếp đến khảo sát cụm bia đá này. Dựa trên các mẫu chụp và phân tích văn bản, nhóm xác định được các văn khắc tại đây thuộc ba loại ngôn ngữ: Sanskrit (Phạn ngữ), Chăm cổ và một dạng chữ thuộc ngữ hệ Môn-Khmer được cho là chữ Katu cổ, gắn liền với dân tộc bản địa.
Trong ánh sáng lờ mờ của rừng sâu, ba tảng đá lớn án ngữ bên bờ thác được các nhà nghiên cứu đặt tên là A, B và C, như cách ghi chép sơ khởi cho một hành trình giải mã đầy hồi hộp. Mỗi văn khắc là một mảnh ghép quý giá, mở dần cánh cửa về một xã hội cổ đại từng hiện diện nơi thượng nguồn Trường Sơn.
 |
| Những ký tự lưu dấu từ ngày xưa, thời văn hoá Chămpa. |
Tảng đá được gọi là bản A, mang trên mình những dòng ký tự cổ thẳng hàng, sắc nét, kể lại một sắc lệnh được ban ra bởi một lãnh chúa xưa. Không chỉ là lời tuyên bố quyền lực, văn bản còn mô tả một nghi lễ dâng hiến đất đai màu mỡ và khoáng vật quý cho thần linh, một thông điệp tín ngưỡng mang tính chính trị, phản ánh rõ ràng sự tổ chức xã hội chặt chẽ của thời kỳ đó. Những dòng chữ ấy như một bản khế ước thiêng liêng giữa con người và đất trời.
Trong khi đó, bản B lại đem đến một phát hiện bất ngờ về địa danh, cái tên Talang xuất hiện giữa đoạn văn ngắn, và sau khi đối chiếu với địa danh hiện nay, các chuyên gia xác định đây chính là tên cổ của sông Lăng, một con sông lớn chảy qua địa bàn huyện Tây Giang. Tên gọi này không chỉ giúp định vị mốc địa lý, mà còn là bằng chứng sinh động cho thấy sự liên tục về cư trú và văn hóa qua nhiều thế kỷ giữa người xưa và cư dân bản địa hôm nay.
Khác hẳn với hai văn bản còn lại, bản C lại mang màu sắc huyền bí và nghi lễ sâu sắc hơn. Những ký tự cổ mô tả một lễ hiến sinh, cụ thể là trâu trắng, được tổ chức với các nghi thức trang trọng để cầu xin sự phù hộ của thần linh. Dấu vết về nghi lễ này, tuy xưa cũ, nhưng lại như soi chiếu vào một số phong tục vẫn còn sót lại trong lễ hội dân gian Tây Nguyên hiện nay, nơi người Cơ Tu vẫn tin rằng sự sống gắn liền với sự cúng tế và lòng biết ơn thiên nhiên.
Ba văn khắc, ba nội dung khác nhau nhưng hòa quyện thành một bức tranh khái quát về đời sống chính trị, tâm linh và địa lý của một cộng đồng cổ từng sống và trị vì nơi đây. Trong những dòng chữ câm lặng ấy, lịch sử không chỉ được khắc ghi mà còn sống động hơn bao giờ hết.
Tiến sĩ Jaya Thiên, thành viên đoàn nghiên cứu cho biết: “Dựa vào hình thái ký tự, cách sắp đặt văn bản và nội dung, chúng tôi tạm thời xác định niên đại các văn khắc này vào khoảng thế kỷ thứ 5 đến thế kỷ thứ 7 sau Công nguyên. Đây là một trong những bộ văn khắc bằng đá sớm nhất của Champa từng được phát hiện trong điều kiện nguyên sơ như vậy.”
Việc các ngôn ngữ khác nhau cùng xuất hiện trong một không gian khảo cổ cho thấy sự giao thoa văn hóa đặc biệt: ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ (qua Sanskrit), của Champa (qua chữ Chăm cổ) và văn hóa bản địa (qua chữ Katu). Điều này không chỉ phản ánh vị thế giao thương chiến lược của vùng đất này, mà còn hé lộ một giai đoạn chuyển tiếp của văn minh khu vực.
Nâng tầm giá trị
Sau chuyến khảo sát, chính quyền huyện Tây Giang đã nhanh chóng triển khai kế hoạch bảo tồn và nâng tầm giá trị cụm bia đá cổ. Ông Bhriu Hùng, Trưởng phòng Văn hóa – Thông tin huyện cho biết: “Chúng tôi đã phối hợp với các chuyên gia từ Ninh Thuận, nơi có nền nghiên cứu Chăm phát triển, để tiến hành dịch nghĩa, phân tích và xác lập nguồn gốc các văn tự.”
 |
Những ký tự cổ dần được các chuyên gia giải mã, thể hiện nét đẹp văn hoá của thời xa xưa. |
Hiện toàn bộ ảnh chụp, dữ liệu ký tự đang được xử lý, so sánh và đối chiếu với các văn bản cổ cùng thời kỳ. Đây là bước đi quan trọng để huyện hoàn thiện hồ sơ kiến nghị công nhận cụm di tích này là di sản cấp quốc gia đặc biệt, một danh hiệu không chỉ có giá trị pháp lý bảo tồn mà còn là chìa khóa để phát triển du lịch văn hóa bền vững trong tương lai.
Phó Chủ tịch UBND huyện Tây Giang, ông Arất Blúi cho biết thêm: “Nếu được công nhận, cụm ký tự cổ này sẽ là một điểm nhấn trong hành trình khám phá Tây Giang, từ rừng nguyên sinh, văn hóa Cơ Tu đến di sản khảo cổ có tầm vóc quốc tế.”
Địa phương cũng đang phối hợp với các viện nghiên cứu để xây dựng đề án quy hoạch khu bảo tồn khảo cổ tại Achia, đi kèm các hoạt động tuyên truyền nâng cao nhận thức người dân và du khách về giá trị của cụm văn khắc.
Trong kỷ nguyên mà thông tin số được tạo ra hàng triệu ký tự mỗi phút, những dòng chữ cổ khắc trên đá giữa núi rừng Trường Sơn vẫn lặng im suốt hàng nghìn năm. Nhưng chính sự im lặng ấy lại mang sức nặng của thời gian, lịch sử và bản sắc. Đó là tiếng nói từ quá khứ mà thế hệ hôm nay cần lắng nghe và thấu hiểu.
Việc tìm lại và bảo tồn các văn tự cổ không chỉ là nhiệm vụ của giới nghiên cứu, mà là trách nhiệm chung của cả cộng đồng trong việc gìn giữ bản sắc dân tộc, nâng cao ý thức về giá trị văn hóa và khẳng định chủ quyền di sản.
Có thể, những tảng đá nơi thượng nguồn sông A Vương vẫn chưa kể hết những gì chúng biết. Nhưng mỗi chữ được dịch ra, mỗi ý nghĩa được hiểu đúng, là một bước gần hơn tới việc viết lại lịch sử khu vực, nơi từng là giao lộ của muối, của thần linh và của cả những giấc mơ xa xưa.
