Một khảo sát năm 2024 cho thấy gần một phần ba người trưởng thành tại Mỹ có thói quen này, đặc biệt phổ biến ở thế hệ trẻ. Điều này đặt ra một câu hỏi lớn: liệu mạng xã hội có thực sự gây nghiện?
Câu trả lời không đơn giản như nhiều người nghĩ.
Thiết kế “gây dính” của mạng xã hội
Một trong những yếu tố khiến người dùng khó rời khỏi các nền tảng là thiết kế không có điểm dừng. Không giống như sách hay phim có kết thúc rõ ràng, mạng xã hội cung cấp dòng nội dung vô hạn, luôn có thứ mới xuất hiện ngay sau một lần vuốt.
Các tính năng như lượt thích, bình luận hay số lượng người theo dõi tạo ra cảm giác được công nhận. Những “phần thưởng” này không xuất hiện đều đặn mà mang tính ngẫu nhiên — tương tự như cơ chế của máy đánh bạc. Chính sự không chắc chắn này khiến người dùng tiếp tục quay lại, hy vọng nhận được thêm sự chú ý hoặc tương tác.
Về mặt sinh học, quá trình này liên quan đến dopamine — chất dẫn truyền thần kinh giúp não ghi nhận và lặp lại những trải nghiệm dễ chịu. Khi bị kích thích liên tục, hệ thống này có thể khiến hành vi sử dụng mạng xã hội trở nên khó kiểm soát.
Nghiện hay chỉ là sử dụng quá mức?
Giới khoa học vẫn chưa đạt được sự đồng thuận về việc có nên coi mạng xã hội là một dạng nghiện hay không. Một số chuyên gia cho rằng đây là “nghiện hành vi”, tương tự như nghiện cờ bạc. Tuy nhiên, nhiều tổ chức y khoa lại thận trọng hơn.
Thay vì dùng từ “nghiện”, họ chuộng khái niệm “sử dụng Internet có vấn đề” — bao quát hơn và tránh gây kỳ thị. Theo đó, những dấu hiệu đáng lo ngại có thể bao gồm việc học tập sa sút, giảm tương tác xã hội hoặc mất kiểm soát thời gian sử dụng, nhưng chưa đủ để kết luận là nghiện theo nghĩa lâm sàng.
Các nghiên cứu hiện nay đưa ra những kết quả trái chiều.
Một nghiên cứu quy mô lớn trên gần 12.000 trẻ em cho thấy việc tăng thời gian sử dụng mạng xã hội có liên quan đến sự gia tăng triệu chứng trầm cảm trong năm tiếp theo. Điều đáng chú ý là mối quan hệ này chỉ xảy ra theo một chiều: trẻ có dấu hiệu trầm cảm không nhất thiết sẽ dùng mạng xã hội nhiều hơn sau đó.
Tuy nhiên, không phải tất cả đều tiêu cực. Một nghiên cứu khác trên hơn 100.000 học sinh tại Úc cho thấy những thanh thiếu niên sử dụng mạng xã hội ở mức vừa phải lại có mức độ hài lòng và sức khỏe tinh thần cao hơn so với những người không sử dụng.
Điều này cho thấy tác động của mạng xã hội không mang tính tuyệt đối, mà phụ thuộc vào cách và mức độ sử dụng.
Vì sao kết quả nghiên cứu chưa thống nhất?
Việc nghiên cứu tác động của mạng xã hội gặp nhiều khó khăn. Phần lớn dữ liệu dựa trên tự báo cáo của người tham gia — vốn mang tính chủ quan và không phải lúc nào cũng chính xác.
Ngay cả khi sử dụng dữ liệu từ điện thoại hoặc các phương pháp như chụp não, các nhà khoa học vẫn khó tái hiện đầy đủ trải nghiệm thực tế của người dùng trong đời sống hàng ngày.
Chính những hạn chế này khiến việc xác định mối quan hệ nhân quả giữa mạng xã hội và sức khỏe tâm thần trở nên phức tạp.
Ai dễ bị ảnh hưởng nhất?
Trẻ em và thanh thiếu niên được xem là nhóm dễ bị tổn thương hơn cả. Trong giai đoạn phát triển, hệ thống kiểm soát hành vi và cảm xúc chưa hoàn thiện, khiến họ dễ bị cuốn vào các cơ chế gây “nghiện” của nền tảng.
Dù một số công ty công nghệ đã triển khai các biện pháp như giới hạn thời gian sử dụng, chế độ ngủ hay tài khoản dành riêng cho thanh thiếu niên, hiệu quả thực tế vẫn còn nhiều tranh cãi.
Cuộc chiến giành sự chú ý
Ở góc độ kinh tế, mạng xã hội vận hành dựa trên việc giữ chân người dùng càng lâu càng tốt. Do đó, nhiều tính năng được thiết kế để tối đa hóa thời gian tương tác — từ video tự động phát đến thuật toán cá nhân hóa nội dung.
Một số người sử dụng mạng xã hội như cách “giải trí vô thức” để tạm quên căng thẳng. Tuy nhiên, thói quen này có thể dẫn đến việc mất kiểm soát và phụ thuộc nhiều hơn vào nền tảng.
Mạng xã hội có gây nghiện hay không vẫn là một câu hỏi chưa có lời giải dứt khoát. Tuy vậy, các bằng chứng hiện tại cho thấy việc sử dụng quá mức có thể gây ra những hệ lụy đáng kể, đặc biệt đối với giới trẻ.
Thay vì chỉ tranh luận về thuật ngữ “nghiện”, điều quan trọng hơn là hiểu rõ cách chúng ta sử dụng mạng xã hội — và liệu nó đang phục vụ cuộc sống của chúng ta, hay ngược lại.
