Cuộc "cách tân" từ nhu cầu thực tế
Tại những bản Mường ở tỉnh Phú Thọ, hình bóng nhà sàn vẫn sừng sững, nhưng diện mạo đã ít nhiều khác xưa. Sự thay đổi của nhà sàn không bắt đầu từ mong muốn “làm mới” kiến trúc, mà xuất phát từ những nhu cầu rất cụ thể của đời sống hiện nay. Những hoạt động thường nhật như ăn uống, tiếp khách, sum họp gia đình vẫn diễn ra trên sàn nhà truyền thống, nhưng kết cấu bên dưới đã có những điều chỉnh đáng kể để phù hợp với điều kiện kinh tế và nhu cầu an toàn.
Điểm thay đổi rõ rệt nhất nằm ở khu vực gầm sàn. Nếu trước đây là nơi nuôi nhốt gia súc thì nay không gian này được cải tạo thành khu phụ trợ khô ráo, sạch sẽ. Bà Nguyễn Minh Thoa (phường Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ), chia sẻ về quyết định “bê tông hóa” chân cột: “Ở dưới sàn, tôi lát gạch và đổ bê tông vào chân cột để ngăn mối mọt, giữ cho nơi ở luôn khô ráo, sạch sẽ. Chuồng trại giờ cũng tách riêng biệt chứ không để dưới gầm như xưa. Việc này hoàn toàn không ảnh hưởng đến nếp sống mà chỉ giúp sinh hoạt sạch sẽ, vệ sinh hơn”.
 |
Bà Nguyễn Minh Thoa chia sẻ về việc “bê tông hóa” nhà sàn. (Ảnh: Ngân Hà) |
Ở góc nhìn của thế hệ trẻ, nhà sàn vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần. Bạn Đoàn Hương Giang (phường Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ) tâm sự: “Nhà sàn Mường luôn là một biểu tượng của văn hóa, của cội nguồn và dòng họ. Dù hình thức sinh hoạt có điều chỉnh để tiện nghi hơn, với mình, nhà sàn vẫn là không gian gắn kết các thế hệ và lưu giữ bản sắc dân tộc trong lòng nhịp sống hiện đại.”
Bảo tồn văn hóa trong thời đại chuyển mình
Việc cải tạo nhà sàn đang tạo ra những thay đổi nhất định trong không gian sống của người Mường, đồng thời đặt ra câu hỏi về cách gìn giữ các giá trị văn hóa gắn với kiến trúc truyền thống. Khi vật liệu hiện đại và tiện nghi sinh hoạt ngày càng xuất hiện nhiều trong nhà sàn, mối quan hệ giữa bảo tồn và thích nghi trở thành vấn đề được quan tâm trong cộng đồng.
Theo ông Vũ Đức Hiếu, Giám đốc Bảo tàng Không gian văn hóa Mường (tỉnh Phú Thọ), việc bảo tồn nhà sàn hiện nay không nhất thiết là phải giữ nguyên hoàn toàn hình thức kiến trúc như trước. “Trong điều kiện hiện nay, rất khó để yêu cầu người dân duy trì nguyên trạng nhà sàn gỗ, mái lá vì vật liệu cũng khan hiếm hơn và không gian sống khó có thể đảm bảo tiện nghi. Điều quan trọng là nhà sàn vẫn được sử dụng trong sinh hoạt và giữ được những không gian, nếp sống gắn với văn hóa Mường”, ông Hiếu cho biết.
