NSƯT Trần Quang Khải: Bước chuyển mình táo bạo với vở Xiếc - Cải lương Trần Nhân Tông

Chân dung Nghệ sĩ ưu tú Trần Quang Khải (Ảnh: NVCC)

Hơn hai thập niên bền bỉ

Sinh ra và lớn lên trong gia đình có niềm yêu thích nghệ thuật, NSƯT Trần Quang Khải được nuôi dưỡng bởi những giá trị văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc ngay từ khi còn bé. Khi lớn lên, ông quyết định theo đuổi con đường nghệ thuật chuyên nghiệp, chọn học Chuyên ngành Cải lương, Khoa Kịch hát dân tộc, Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội. Trong suốt hành trình đó, ông luôn say mê, nghiêm túc học hỏi để hoàn thiện bản thân hơn mỗi ngày.

NSƯT Trần quang Khải tâm huyết chia sẻ: “Phải đắm đuối trong sáng tạo thì mới đi đến cùng được với nghề”. Trong suốt hơn 20 năm làm nghề, ông liên tục thử sức ở nhiều dạng vai khác nhau, đặc biệt là các nhân vật lịch sử có chiều sâu nội tâm như Mai Hắc Đế, Trần Nhân Tông hay hình tượng Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Mỗi vai diễn đều cho thấy sự tìm tòi trong cách thể hiện, không lặp lại chính mình mà luôn cố gắng làm mới cảm xúc và tư duy biểu diễn. Sự bền bỉ với nghề cùng tinh thần dám thử nghiệm đã tạo nên dấu ấn riêng của NSƯT Trần Quang Khải trên sân khấu truyền thống.

“Chạm” ghế nóng đạo diễn

Năm 2022 NSƯT Trần Quang Khải quyết định học thêm về chuyên ngành Đạo diễn sân khấu tại Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội. Với ông, đây không phải là sự rẽ hướng bất ngờ mà là bước phát triển tất yếu. Ông vui vẻ so sánh: “Điều này giống như khi anh là cầu thủ thì chỉ đá một vị trí trên sân, còn khi làm đạo diễn thì như huấn luyện viên vậy, phải quan sát tổng thể trên sân khấu”. Việc thử sức với vai trò đạo diễn buộc ông phải có cái nhìn bao quát, đa chiều và đặc biệt là phải biết dung hòa, lựa chọn những điều tốt nhất cho vở diễn.

Sau khi tốt nghiệp, năm 2025 ông được Nhà hát Cải lương Việt Nam (nay là Đoàn nghệ thuật Cải lương, Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam) giao dựng vở diễn Trần Nhân Tông kết hợp cùng với Liên đoàn Xiếc Việt Nam. Đây là dự án với quy mô lớn, kết hợp nhiều đơn vị, quy tụ dàn ê-kíp hùng hậu gồm nhiều nghệ sĩ hàng đầu trong lĩnh vực.

Sự kết hợp của hàng trăm nghệ sĩ, diễn viên đã tạo nên vở diễn “Trần Nhân Tông” đặc sắc. (Ảnh: NVCC)

NSƯT Trần Quang Khải bồi hồi chia sẻ: “Đây vừa là tác phẩm đầu tay vừa là tác phẩm xiếc - cải lương được đầu tư nguồn kinh phí lớn nên với tôi áp lực là vô cùng lớn vì nếu thất bại thì gần như là không có cơ hội làm lại”. Lo lắng vậy vì ông hiểu rằng, đó là trách nhiệm của một đạo diễn với hàng trăm con người trong ê-kíp và với sự kỳ vọng, tin tưởng của khán giả.

Biến những điều không thể thành có thể

Ông cũng tâm sự rằng khi biết thông tin có một vở diễn kết hợp giữa xiếc và cải lương, không ít người bày tỏ sự nghi ngờ khi kết hợp giữa cải lương và xiếc bởi vốn dĩ đây là hai loại hình nghệ thuật có tiết tấu và ngôn ngữ biểu đạt khác biệt.

Trả lời cho những nghi ngờ đó, với ông tất cả được thể hiện qua từng tính toán tỉ mỉ cho các chi tiết của tác phẩm và tinh thần làm việc tập thể. “Không phải là đề cao cái tôi của ai, mà là chọn điều tốt nhất cho tác phẩm”, NSƯT Trần Quang Khải chia sẻ. Sự thành công của vở diễn là kết tinh của tư duy làm việc nhóm có hiệu quả. Ông cùng NSND Tống Toàn Thắng đã bàn bạc kỹ lưỡng cho từng cảnh diễn để khi đến với khán giả, yếu tố xiếc và cải lương được hòa quyện hài hòa, không loại hình nào lấn át loại hình nào..

Nếu ví vở diễn là một “món ăn” hoàn chỉnh thì suốt hơn 2 tháng dàn dựng và luyện tập, người đạo diễn như một “đầu bếp” phải cân chỉnh từng nguyên liệu, gia vị. Từ việc kết hợp cải lương, xiếc, múa, âm nhạc, cảnh trí… cho đến “liều lượng” trong từng cảnh diễn đều được tính toán kỹ lưỡng, bởi chỉ cần lệch một chi tiết nhỏ cũng có thể làm mất đi sự hài hòa của tổng thể.

Sự kết hợp tỉ mỉ của các chất liệu nghệ thuật như cải lương, xiếc, múa, âm nhạc và mỹ thuật sân khấu khiến không gian nghệ thuật trở nên sống động hơn bao giờ hết. (Ảnh: Khánh Ly)

NSƯT Trần Quang Khải kể lại rằng thách thức lớn nhất là cân bằng tiết tấu giữa hai loại hình tưởng chừng đối lập khi xiếc có nhịp nhanh, mạnh trong khi cải lương sâu lắng, trữ tình. Để giải bài toán này, đạo diễn lựa chọn tiết chế lời thoại, tăng tính cô đọng, đẩy nhanh nhịp diễn và tạo sự liền mạch xuyên suốt tác phẩm.

Từ những tính toán chặt chẽ đó, vở diễn có thời lượng khoảng 90 phút nhưng vẫn giữ được nhịp cuốn hút, khiến khán giả không rời mắt. Thành công bước đầu được ghi nhận khi vở diễn bán được gần 10 đêm chỉ sau vài tháng ra mắt. Đây là tín hiệu tích cực trong bối cảnh sân khấu truyền thống đang đối mặt với nhiều khó khăn trong việc thu hút công chúng.

Để vở diễn trở thành cầu nối

Từ những tín hiệu tích cực ấy, NSƯT Trần Quang Khải càng hy vọng về tương lai của các loại hình nghệ thuật truyền thống nói chung và cải lương nói riêng. Với đạo diễn, vở diễn xiếc - cải lương “Trần Nhân Tông” như một bước đệm: “Để khán giả biết đến cải lương trước đã rồi từ đó tìm hiểu và yêu thích”.

Khán giả ở nhiều thế hệ cùng đến thưởng thức vở diễn cho thấy sức hút lan tỏa của sân khấu truyền thống trong đời sống đương đại. (Ảnh: Khánh Ly)

Ông cũng khẳng định rằng sự kết hợp với xiếc không nhằm thay thế cải lương mà để “mở cửa” cho khán giả trẻ, tạo bước đệm giúp họ tiếp cận rồi dần tìm đến những giá trị thuần túy hơn. Bởi bản chất của cải lương vốn là “cải cách”, luôn tiếp nhận cái mới nhưng vẫn giữ cốt lõi để thích nghi với thời đại.

Bằng tư duy cởi mở và sự kết hợp sáng tạo, NSƯT Trần Quang Khải đã góp phần đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng. Vở diễn xiếc - cải lương “Trần Nhân Tông” trở thành bước “đệm” giúp khán giả tìm đến để hiểu và thêm yêu hơn về cải lương nói riêng và các loại hình nghệ thuật nói chung.