Rất đông khán giả, bạn yêu sách đã đến tham dự buổi giao lưu với 3 tác giả chủ đề Tiếng Việt lạ mà quen nằm trong khuôn khổ các hoạt động nhân Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ 5 - 2026 ở TPHCM, đồng thời cũng là một trong những hoạt động kỷ niệm 45 năm thành lập NXB Trẻ (1981 - 2026). Chương trình bao gồm trưng bày trọn bộ Tiếng Việt giàu đẹp (hiện có 14 cuốn) và các sách ngôn ngữ, văn hóa khác để bạn đọc đọc trải nghiệm miễn phí.
“Tiếng Việt lạ mà quen”, đôi khi tưởng “quen” mà lại “lạ”
Bộ sách Tiếng Việt giàu đẹp của NXB Trẻ xuất bản tựa đầu tiên từ khoảng năm 2000, cho đến nay đã có bề dày hơn 25 năm, với 14 tựa sách đã xuất bản và sự đóng góp của nhiều tác giả. GS.TS - Nhà giáo ưu tú Nguyễn Đức Dân (năm nay tròn 90 tuổi), một trong những chuyên gia đầu ngành ngành Ngôn ngữ học, là tác giả của bốn tựa sách thuộc bộ Tiếng Việt giàu đẹp được tái bản nhiều lần. PGS.TS Trịnh Sâm (71 tuổi) là tác giả của hai tựa sách thuộc bộ Tiếng Việt giàu đẹp, trong đó tựa Tiếng Việt lạ mà quen vừa ra mắt năm 2025 và tái bản. Nhà báo Dương Thành Truyền là tác giả của hai tựa sách có tựa đề rất giàu cảm xúc thuộc bộ Tiếng Việt giàu đẹp đó là cuốn Tình ca tiếng nước ta (2024) và cuốn mới nhất vừa ra mắt bạn đọc tháng 4/2026 này là À ơi tiếng nước tôi.
 |
Từ trái sang: Nhà báo Dương Thành Truyền, GS.TS. Nguyễn Đức Dân, PGS. TS. Trịnh Sâm và nhà văn Phương Huyền (làm người dẫn chương trình) trong buổi giao lưu tại Đường Sách TP.HCM ngày 19-4. Ảnh: Trung Nghĩa |
Bộ sách Tiếng Việt giàu đẹp của NXB Trẻ với những tựa sách mới nhất như Tiếng Việt lạ mà quen (Trịnh Sâm), Tầm nguyên từ điển (Lê Văn Hòe) và À ơi, tiếng nước tôi (Dương Thành Truyền) đều đi theo định hướng chung của bộ sách, đó là bàn luận về những chủ đề liên quan đến tiếng Việt từ nhiều góc độ, hướng đến khơi gợi sự hứng thú và quan tâm từ phía bạn đọc phổ thông, đồng thời cũng là tài liệu tham khảo hữu ích cho bạn đọc chuyên ngành. Các tác giả cho rằng người Việt dùng tiếng Việt hàng ngày, vì rất quen thuộc nên thường không để ý phân tích đặt câu hỏi “tại sao lại dùng từ ngữ hoặc là cách nói như vậy?”.
 |
PGS. TS. Trịnh Sâm (áo carô đen) ký tặng cho bạn đọc |
Trong khi đó, “tiếng Việt lạ mà quen” đôi khi tưởng “quen” mà lại “lạ”, thường ẩn chứa hàm nghĩa hoặc nguồn gốc ít ai biết dù vẫn hay quen dùng hàng ngày. Ví dụ từ “cậu ấm” (ngày xưa gọi những cậu công tử con nhà quan) đến tận ngày nay cũng hay gọi, hay dùng song nguồn gốc từ đâu thì chưa chắc ai biết. Tham khảo từ cuốn Tầm nguyên từ điển của Lê Văn Hòe mới hay ngọn ngành từ “Ấm” có nghĩa là bóng cây, bóng râm. Ngày xưa con cái nhà quan nhờ công trạng của cha ông mà được kế tục ra làm quan tiếp, lệ ấy gọi là “tập ấm”. Tập ấm có nghĩa là khoác bóng, nương bóng cha ông mà được làm quan.
Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt ra sao?
Các tác giả cũng thẳng thắn đưa ra quan điểm về những luồng ý kiến khác nhau cho rằng tiếng Việt là sinh ngữ; một ngôn ngữ muốn sống động và phát triển thì không ngừng biến đổi, vì vậy không cần phải lo lắng về những từ vựng thường xuất hiện mạng xã hội (ví dụ cách nói biến âm cho dễ thương, ví dụ thay vì nói “một chút” thì nói “mụt chút”, thay vì nói “xấu xí”, thì gõ số có cách đọc gần giống là “666”, hoặc thậm chí tạo ra những từ mới…). Ý kiến khác thì cho rằng cần bám sát cách diễn đạt trong từ điển, vì sợ mất đi sự trong sáng của tiếng Việt. Và chúng ta giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt là giữ gìn dựa trên những nguyên tắc nền tảng nào?
 |
GS.TS. Nguyễn Đức Dân (ngồi) ký tặng cho bạn đọc |
Trong cuốn Từ câu sai đến câu hay, nhà giáo ưu tú Nguyễn Đức Dân có bàn về chuẩn mực trong tiếng Việt. Ông viết rằng “câu hay là câu lệch chuẩn tiếng Việt nhưng có thể chấp nhận được trong những tình huống giao tiếp cụ thể và thường được sáng tạo ra một cách ý thức”. Dịp này, đại diện NXB Trẻ cũng vui mừng cho biết cuốn Từ câu sai đến câu hay là cuốn đầu tiên thuộc bộ sách Tiếng Việt giàu đẹp vượt mốc hơn 10.000 bản in (với 10 lần in tính đến thời điểm này).
Tác giả Dương Thành Truyền trong những cuốn sách về tiếng Việt của mình, ông chỉ ra những trường hợp dùng tiếng Việt rất hài hước duyên dáng, hoặc là “cười ra nước mắt” trên báo chí hoặc mạng xã hội mà ông đã dày công sưu tầm. Ông chia sẻ một số cách dùng từ và cấu trúc dễ gây hiểu lầm về nghĩa, hoặc ở chiều hướng khác là cách dùng từ hài hước, sáng tạo liên tục ra đời trong đời sống thường ngày lẫn trên mạng xã hội.
 |
Nhà báo Dương Thành Truyền cùng bạn đọc ái mộ sách mới của ông À ơi, tiếng nước tôi |
Nhìn chung, ba tác giả có phần bày tỏ sự lo lắng về “thái độ thiếu tôn trọng trong tiếng Việt”, về những nhầm lẫn, sai sót phổ biến trong sử dụng tiếng Việt từ chính tả, ngữ pháp, cách dùng từ… Khi một khán giả dự chương trình hỏi rằng làm sao để hiểu rõ những từ xưa, từ cổ… tác giả Dương Thành Truyền cho rằng “nhất thiết chúng ta phải chịu khó tra cứu để hiểu rõ ngôn từ tiếng Việt”. PGS.TS Trịnh Sâm đưa ra một số ví dụ và dẫn giải về “ẩn dụ ý niệm”, phương ngữ các địa phương…, qua đó cho thấy bạn đọc hiểu về sự phong phú và thú vị của phép ẩn dụ ý niệm trong ngôn ngữ đời sống người Việt cũng như các phương ngữ vùng miền.
À ơi, tiếng nước tôi là tựa sách mới nhất thuộc bộ Tiếng Việt giàu đẹp của nhà báo Dương Thành Truyền. Tuyển tập gồm hơn 40 bài viết, ghi chép lại chuyện xưa tích cũ cho đến lời ăn tiếng nói hằng ngày ở thời hiện đại tạo nên những hiện tượng kỳ thú của tiếng Việt thông qua cách chơi chữ, nói lái, đổi thay, sai lệch, phi chính xác trong chính xác... Sách “được trình bày một cách giản dị, hài hước, dễ hiểu và dễ thấm” theo nhận xét của TS Nguyễn Thị Tịnh Thy.
Tác giả tiếp tục thể hiện tình yêu tiếng Việt sâu sắc, đam mê tìm hiểu về tiếng Việt cùng tâm huyết “làm sao có thể đánh thức tình yêu ấy bên trong mỗi con người, để tất cả chung sức đồng lòng duy trì vẻ đẹp vĩnh cửu của tiếng nước ta”. Bởi theo tác giả Dương Thành Truyền, nếu bạn trẻ yêu tiếng việt, giỏi tiếng Việt sẽ mang lại rất nhiều lợi ích trong học tập, giao tiếp, làm việc và thành công trong cuộc sống.
