“Lễ đón tiếng sấm đầu năm” - hồn cốt của người Ơ Đu
Ơ Đu là một trong 5 dân tộc ít người nhất trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam - chỉ hiện diện duy nhất tại tỉnh Nghệ An - vẫn gìn giữ một nghi lễ truyền thống đặc sắc mang tên Lễ đón tiếng sấm đầu năm (Lễ Chăm Phtrong) gắn với tục thờ thần sấm. Với đồng bào Ơ Đu, khi tiếng sấm đầu tiên vang lên không chỉ là tín hiệu của đất trời chuyển mùa mà còn đánh dấu thời khắc bắt đầu năm mới.
Ngay sau đêm xuất hiện tiếng sấm đầu tiên, sáng hôm sau, khi sương sớm còn bao phủ núi rừng, người dân trong bản cùng nhau mang các vật dụng sinh hoạt như, nồi niêu, mâm bát, dao, gùi… ra suối Nậm Ngân thực hiện nghi thức “rửa xui”. Họ tin rằng, dòng nước “suối thiêng’ sẽ giúp cuốn trôi những điều phiền muộn của năm cũ, mang lại sự may mắn và bình an cho năm mới.
Không chỉ đồ dùng, người dân còn rửa mặt, chân tay, vuốt nước lên tóc với mong muốn sức khỏe dồi dào, tinh thần tươi mới. Phụ nữ rửa những quả trứng gà bằng nước suối để cầu mong sự sinh sôi, phát triển; đàn ông lội ngược dòng nước với ước vọng có sức khỏe bền bỉ để lao động, lên nương, đi rừng.
Theo già làng Lo Văn Cường, bản Văng Môn, từ xa xưa, khi chưa có lịch tính thời gian, tổ tiên người Ơ Đu sinh sống ở hai bên sông Nậm Nơn - thượng nguồn sông Lam đã lấy tiếng sấm làm dấu hiệu mở đầu năm mới. Vì vậy, lễ đón tiếng sấm đã tồn tại hàng trăm năm qua, được lưu truyền qua nhiều thế hệ và trở thành nét văn hóa tâm linh quan trọng của cộng đồng.
Sau nghi thức ở suối thiêng, dân bản tập trung tại nơi tổ chức các lễ cúng đầu năm. Trước tiên là lễ cúng bản nhằm báo với thần linh, thổ địa, thổ công về việc dân bản bước sang năm mới. Lễ vật gồm gà luộc, xôi nếp, cơm lam, rượu trắng... Thầy mo thay mặt dân bản đọc lời khấn cầu mong cuộc sống bình yên, thuận lợi.
Tiếp đó là lễ cúng thần sấm, cúng tổ tiên và cúng vía cho dân bản. Những mâm lễ được chuẩn bị công phu với các món ăn truyền thống mang đậm hương vị núi rừng như, cá suối nướng, thịt luộc, cơm lam, rượu ống nứa, rêu đá, lạp cá, lá môn… Tất cả đều là lễ vật do người dân cùng đóng góp để bày tỏ lòng biết ơn tổ tiên và cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, bản làng no ấm.
Kết thúc phần nghi lễ, thầy mo và các già làng nâng chén rượu chúc phúc cho dân bản. Mọi người thực hiện nghi thức buộc chỉ đen vào cổ tay cho nhau với ý nghĩa cầu sức khỏe và bình an. Sợi chỉ này sẽ được giữ nguyên cho đến mùa lễ hội năm sau. Dịp này, lễ đặt tên, lễ nhập họ cho trẻ nhỏ trong bản cũng được tổ chức bên mâm cúng vía - một minh chứng sống động cho sự tiếp nối dòng tộc và sự trường tồn của người Ơ Đu.
Trong những ngày lễ hội, tiếng nhạc cụ làm từ tre nứa vang lên rộn ràng khắp bản làng. Người dân cùng nhau múa xòe, ca hát và vui chơi trong không khí đoàn kết, đầm ấm.
Ngày 27/6/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa Tập quán xã hội và tín ngưỡng “Lễ đón tiếng sấm của người Ơ Đu” tại xã Nga My vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2192/QĐ-BVHTTDL. Đây không chỉ là sự ghi nhận của Nhà nước đối với những giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học vô giá của nghi lễ này mà còn là niềm tự hào to lớn của Đảng bộ, chính quyền địa phương và cộng đồng dân tộc Ơ Đu.
Ông Lô Khăm Kha, Chủ tịch UBND xã Nga My cho biết, lễ đón tiếng sấm đầu năm không chỉ phản ánh đời sống tâm linh độc đáo của dân tộc Ơ Đu mà còn thể hiện khát vọng về cuộc sống bình yên, no đủ và sự gắn kết cộng đồng. Đây là di sản văn hóa truyền thống được người Ơ Đu gìn giữ, trao truyền và phát huy vẹn nguyên giữa dòng chảy hiện đại.
Văng Môn - quê hương mới của đồng bào Ơ Đu
Hai mươi năm trước, thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về việc nhường đất cho công trình Thủy điện Bản Vẽ - công trình thủy điện lớn nhất khu vực Bắc miền Trung, hơn 3.000 hộ dân với trên 14.000 nhân khẩu của 34 bản ở 2 huyện Tương Dương và Kỳ Sơn (cũ) phải di dời. Tại huyện Tương Dương (cũ) người dân Ơ Đu ở các xã Hữu Dương, Kim Tiến, Kim Đa, Yên Na... đã rời quê hương, mang theo bao ký ức để về kiến thiết cuộc sống mới tại bản tái định cư Văng Môn (xã Nga My).
Từ những ngày đầu trên vùng đất mới với nhiều gian khó, bà con Ơ Đu đã phát huy truyền thống đoàn kết, một lòng tin theo Đảng. Bằng mồ hôi, công sức và ý chí kiên cường, 117 hộ dân (trong đó có 105 hộ đồng bào Ơ Đu với 347 nhân khẩu) đã biến một vùng đất hoang sơ nằm bên hạ nguồn suối Nậm Ngân, bao bọc bởi đại ngàn Pu Pá thành một bản làng trù phú, bình yên.
Theo già làng Lo Văn Cường, người Ơ Đu bản Văng Môn, những ngày đầu mới thành lập, bản Văng Môn gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, nhờ thụ hưởng những chính sách khuyến khích, chương trình đầu tư mà Đảng, Nhà nước, các cấp chính quyền địa phương quan tâm triển khai, người Ơ Đu ở bản Văng Môn đã có những tiền đề, động lực vững chắc để phát triển, từng bước biến mảnh đất hoang sơ thành một bản ấm no và mang đậm bản sắc.
Ông Lương Văn Thái, Trưởng bản Văng Môn cho biết, đến nay, kinh tế của bản đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ. Bản đang quản lý và bảo vệ gần 180ha rừng tự nhiên, gần 100 ha đất sản xuất. Cơ cấu kinh tế và đời sống dân cư có chuyển biến rõ nét. Từ chỗ đa số là hộ nghèo, đến nay, bản có 29 hộ khá, giàu, 30 hộ trung bình. Bà con biết áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, phá thế độc canh cây lúa, cây ngô trên nương. Trong bản xuất hiện những điển hình kinh tế với những mô hình nuôi lợn thịt, lợn sinh sản, trồng cây lâu năm, rau màu, kinh doanh dịch vụ tạp hóa... cho lợi nhuận từ 40 - 70 triệu đồng/năm.
Toàn bản hiện có 43 học sinh các cấp, với tỷ lệ hoàn thành chương trình học đạt 98%. Những năm qua, nhiều thế hệ con em người Ơ Đu đã trưởng thành, trong đó, có 11 người tốt nghiệp Đại học, Cao đẳng có việc làm ổn định. Đặc biệt, dân bản tự hào có chị Lo Thị Bảo Vy là đại biểu Quốc hội khóa XVI, nhiệm kỳ 2026-2031 - đại biểu trẻ tuổi nhất Việt Nam ở tuổi 24.
Đến nay, toàn bản đã có 99 hộ được công nhận gia đình văn hóa, trong đó, có 2 hộ văn hóa tiêu biểu được biểu dương.
Bên cạnh những thành tựu về vật chất, người Ơ Đu bản Văng Môn đã bảo tồn, gìn giữ và trao truyền vẹn nguyên các thiết chế văn hóa độc đáo, giàu bản sắc, thành lập một số câu lạc bộ, điển hình như, Câu lạc bộ xây dựng gia đình hạnh phúc bền vững, hướng đến triển khai những hoạt động gìn giữ một số phong tục tập quán, nghề dệt thổ cẩm, hoạt động văn hóa (khắc luống, nhảy sạp, thổi sáo), Câu lạc bộ dân ca, dân vũ Ơ Đu… Điển hình nhất là “Lễ đón tiếng sấm đầu năm” - sợi dây tâm linh gắn kết chặt chẽ mọi thành viên trong cộng đồng và bao hàm trong đó những nghi lễ mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện thế giới quan, nhân sinh quan của người Ơ Đu.
Ông Lương Văn Thái, Trưởng bản Văng Môn cho biết, thời gian tới, Ban Quản lý bản và bà con bản Văng Môn quyết tâm đẩy mạnh phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo; chú trọng giáo dục thế hệ trẻ và chung tay bảo vệ, phát huy giá trị của di sản văn hóa “Lễ đón tiếng sấm đầu năm” gắn liền với việc xây dựng đời sống văn hóa mới để Văng Môn không chỉ là điểm sáng về tái định cư mà còn trở thành điểm đến du lịch văn hóa - di sản độc đáo của tỉnh Nghệ An.
