Được đồng biên soạn bởi hai nhà nghiên cứu, TS. Phạm Long và TS. Trần Hậu Yên Thế, những người đã gắn bó nhiều năm với các di sản và công trình mỹ thuật Đông Dương - cuốn sách sử dụng định dạng 100 câu hỏi kèm 100 câu trả lời, được tổ chức thành bốn phần lấy cảm hứng từ hình ảnh một cây đại thụ, dẫn dắt độc giả từ nền tảng lịch sử đến những thành tựu nổi bật.
Cụ thể, phần đầu tiên Cội Rễ với 10 câu hỏi, khám phá bối cảnh xã hội, văn hóa và giáo dục trước khi trường thành lập, giúp làm rõ những tiền đề lịch sử đã hình thành nên thiết chế nghệ thuật đặc biệt này.
Tiếp theo, phần Gốc Thân gồm 34 câu hỏi tái hiện quá trình hình thành nên thiết chế nghệ thuật đặc biệt trong lòng xứ thuộc địa. Phần Cành Nhánh với 24 câu hỏi tập trung vào quy trình đào tạo, những bước đầu thực hành nghề nghiệp của sinh viên, các triển lãm đầu tiên, giải thưởng đa lĩnh vực, cùng những biến động xã hội và chính trị dẫn đến sự phân tách và mở rộng của trường.
Cuối cùng, phần Hoa Lá bao gồm 32 câu hỏi nhấn mạnh thành tựu sau khi trường đào tạo thành công các thế hệ nghệ sĩ - tri thức, những người đã sống và làm nghề với đam mê cùng tài năng, góp phần xây dựng nền mỹ thuật Việt Nam.
Không dừng lại ở việc tái hiện cấu trúc lịch sử, cuốn sách còn cung cấp tư liệu phong phú về bối cảnh lịch sử, hệ thống tổ chức, đội ngũ giáo sư và thành tựu của sinh viên, đồng thời giải đáp những thắc mắc thú vị như lý do trường có nhiều tên gọi khác nhau, lựa chọn địa điểm xây dựng, danh sách các hiệu trưởng hoặc quyền hiệu trưởng, và liệu trường có chỉ đào tạo họa sĩ hay không.
Thiết kế bìa sách càng làm nổi bật giá trị biểu tượng của nội dung, khi khắc họa hình ảnh bốn gương mặt tiêu biểu trong lịch sử trường gồm Victor Tardieu, Henry Gourdon, Nam Sơn Nguyễn Văn Thọ và Tô Ngọc Vân. Đây là những người đã đặt nền móng cho nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam.
Ở trung tâm là bức tranh gắn liền với tên tuổi Victor Tardieu, hình tượng Alma Mater biểu trưng cho tri thức và học vấn cùng tòa nhà Victor Tardieu, mẫu kiến trúc Đông Dương đầu tiên thể hiện mối quan hệ khăng khít với Đại học Đông Dương. Tiếp đến là hình ảnh chiếc áo dài Lemur của Nguyễn Cát Tường và thương hiệu đồ gỗ Mémo của họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc, tượng trưng cho tinh thần liên ngành, kết hợp giữa bản sắc dân tộc và tư duy cách tân phương Tây. Sau cùng, tờ Le Monôme phản ánh sinh quyển tri thức phong phú của Đại học Đông Dương, nơi sinh viên có cơ hội học hỏi và giao lưu với các trường khác trong và ngoài hệ thống.
 |
TS. Trần Hậu Yên Thế và TS. Phạm Long |
Sức thuyết phục của cuốn sách còn nằm ở uy tín của hai tác giả Phạm Long và Trần Hậu Yên Thế, những người đã có nhiều năm đồng hành, hợp tác trong các công trình về mỹ thuật Đông Dương, với các bài viết trên Tạp chí Mỹ thuật và tham gia dự án như Triển lãm "Mỹ thuật Đông Dương và nghệ thuật ứng dụng ở Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX" năm 2019, Triển lãm "Lấp Lánh Phố Nghề" tại Đình Kim Ngân năm 2025, cùng Dự án bảo tồn hai bức phù điêu Nông Nghiệp - Ngư Nghiệp trên phố Hàng Lọng năm 2025.
Tác phẩm tiêu biểu của họ bao gồm "Mỹ thuật và nghệ thuật ứng dụng ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX từ góc nhìn giáo dục nghệ thuật" xuất bản năm 2023. Thuộc Tủ sách Nghệ Thuật của Omega Plus, cuốn sách này không chỉ là lựa chọn đáng giá dành cho độc giả quan tâm đến Trường Mỹ thuật Đông Dương, lịch sử và văn hóa Việt Nam thời Pháp thuộc – đặc biệt hành trình nghệ thuật Bắc Kỳ – mà còn là tài liệu giá trị cho sinh viên, giảng viên, nhà sưu tập, giới nghệ thuật và bảo tàng.
Tiếp cận lịch sử với tinh thần khách quan, đa chiều, không phiến diện, các tác giả nỗ lực phân tích nguyên nhân, diễn biến và kết quả của từng sự kiện nhằm làm sáng tỏ bản chất vấn đề. Trong bối cảnh thuộc địa với nhiều hạn chế về chính sách, Trường Mỹ thuật Đông Dương đã góp phần tạo nên một cuộc canh tân văn hóa vô cùng mạnh mẽ, toàn diện và sâu rộng trên ba lĩnh vực đào tạo: Kiến trúc – Mỹ thuật – Nghệ thuật ứng dụng.
Không ngừng đặt câu hỏi và tìm kiếm câu trả lời, tạo ra một chuỗi những con sóng truy vấn nối tiếp nhau không dứt, không phải để tự động viên, bao biện cho những gì chưa hoàn thiện mà vì chúng tôi tin rằng câu hỏi quan trọng có tầm quan trọng như câu trả lời. Và vì thế, khi hành trình 100 câu hỏi khép lại, dù chắc chắn hiểu rằng vẫn còn đó vô số điều bỏ ngỏ đang chờ tiếp tục được giải đáp, các tác giả hy vọng đã và sẽ truyền cảm hứng để độc giả tự đặt ra những câu hỏi của riêng mình, tiếp tục hành trình khám phá lịch sử của ngôi trường mỹ thuật này.
Trích Vỹ thanh
Bách niên Bách vấn: 100 câu hỏi về lịch sử Trường Mỹ thuật Đông Dương
