Trong cuộc sống bộn bề của xã hội hiện đại, câu chuyện cá nhân của Tiến sĩ Hồ Xuân Mai có thể sẽ khiến nhiều người phải nên suy ngẫm. Phận người nghiên cứu khoa học quá mong manh ở tuổi về già. Tiến sĩ Hồ Xuân Mai, sinh năm 1967, là một trong những con người ấy. Ông từng là chuyên viên tận tụy tại Trung tâm Văn học và Ngôn ngữ học, thuộc Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.
Hơn 22 năm gắn bó với công việc nghiên cứu, ông đã cống hiến hết mình cho lĩnh vực ngôn ngữ học, góp phần bảo tồn và phát triển di sản văn hóa dân tộc. Thế nhưng, ở cái tuổi xế chiều, ông lại phải đối mặt với một bi kịch không ai mong muốn; đó là, nghỉ hưu sớm vì bệnh tật và túng quẫn tài chính. Đây không chỉ là câu chuyện của một cá nhân, mà còn phản ánh những bất cập trong hệ thống xã hội, nơi mà những người cống hiến thầm lặng đôi khi bị đẩy vào ngõ cụt.
“Vực thẳm” cách một bước chân
Ông Mai sinh ra tại Campuchia và lớn lên ở Đồng Tháp. Ông sớm đam mê với ngôn ngữ và văn học. Sau khi tốt nghiệp đại học, ông tiếp tục theo đuổi con đường học thuật, lấy bằng tiến sĩ và đầu quân cho Viện Hàn lâm. Công việc của ông không phải là những thứ hào nhoáng để ngồi hàng giờ trước bàn làm việc, phân tích tài liệu cổ, nghiên cứu ngôn ngữ các dân tộc thiểu số và viết nên những công trình khoa học có giá trị.
Ông luôn tự hào về sự gắn bó ấy và từng tâm sự với bạn bè: "Nơi đây như ngôi nhà thứ hai của tôi". Cuộc sống cá nhân của ông cũng giản dị và mẫu mực. Ông sống "sạch" theo đúng nghĩa: Không rượu bia, không thuốc lá, chẳng cờ bạc hay lăng nhăng. Mỗi sáng, ông dậy sớm tập thể dục hoặc chạy bộ để giữ gìn sức khỏe.
Ông Mai tin rằng, lối sống lành mạnh sẽ giúp ông vượt qua mọi khó khăn. Vợ ông, một người phụ nữ hiền lành, luôn ở bên cạnh hỗ trợ. Họ có một cậu con trai duy nhất, vừa tốt nghiệp ngành Công nghệ thông tin tại một trường đại học ở TP.HCM. Gia đình nhỏ bé ấy từng là hình mẫu của sự bình yên.
Thế nhưng, cuộc đời không phải lúc nào cũng công bằng. Những năm tháng miệt mài nghiên cứu đã để lại di chứng nặng nề cho sức khỏe của ông. Ông mắc chứng bệnh cột sống mãn tính, kèm theo suy thận độ III. Các bác sĩ giải thích rằng, việc ngồi một chỗ quá lâu, cúi đầu đọc sách và viết lách đã khiến đốt sống lưng của ông bị thoái hóa nghiêm trọng.
 |
Những bằng khen Tiến sĩ Hồ Xuân Mai được nhận. |
Cơn đau hành hạ từng đêm khiến ông khó khăn trong việc di chuyển. Không dừng lại đó, vợ ông cũng bị chẩn đoán hẹp động mạch cảnh, một căn bệnh nguy hiểm có thể dẫn đến đột quỵ bất cứ lúc nào nếu không can thiệp kịp thời. Bác sĩ khuyên phải phẫu thuật sớm, nhưng chi phí khiến cả gia đình choáng ngợp.
Khoảng 600 triệu đồng cho ca chỉnh đốt sống của ông Mai và thêm 600 triệu nữa cho vợ. Tổng cộng khoảng 1,2 tỷ đồng, một con số khổng lồ so với thu nhập hàng tháng của gia đình chỉ vỏn vẹn thu nhập gần 12 triệu đồng. Họ phải gói gém cho 3 miệng ăn; trong khi, người con trai mới ra trường vẫn đang chật vật xin việc tại các công ty chuyên về công nghệ. Gánh nặng càng đè lên vai ông Mai.
Bi kịch của tiến sĩ ngôn ngữ học khi ở… “bước đường cùng”
Trong hoàn cảnh túng quẫn ấy, ông Mai đã phải trăn trở rất nhiều trước khi đưa ra quyết định nghỉ hưu sớm. Ông vẫn yêu công việc, vẫn muốn tiếp tục nghiên cứu những dự án dang dở. Nhưng bệnh tật không chờ đợi và tiền chữa trị là nhu cầu cấp bách. Ông hy vọng vào khoản trợ cấp nghỉ hưu theo Nghị định 178, một chính sách hỗ trợ cho những cán bộ không chuyên trách nghỉ hưu sớm.
Quyết định nghỉ hưu của ông Mai được Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ ban hành, có hiệu lực vào ngày 01/06/2025 và ông đã hoàn tất thủ tục. Lúc ấy, ông nghĩ rằng đây sẽ là “cứu cánh” giúp gia đình vượt qua cơn bĩ cực. Dù đã cố gắng vay mượn từ bạn bè, họ hàng nhưng ai cũng có những khó khăn riêng. Ông nói với chất giọng đầy khó nhọc: “Tính mạng như mành chỉ treo chuông".
Tuy nhiên, mọi thứ không diễn ra suôn sẻ. Hơn một tháng trôi qua, đến ngày 01/07/2025, ông vẫn chưa nhận được bất kỳ khoản trợ cấp nào khiến gia đình càng rơi vào vòng xoáy túng quẫn. Thuốc men hết, bệnh tình của vợ chồng ngày càng xấu đi. Ông Mai bắt đầu có những suy nghĩ cực đoan: “Cuộc sống sao lại bất công đến thế? Tại sao một người cống hiến cả đời lại phải chịu cảnh này?”.
Chiều hôm ấy, ông quyết định đến Viện để hỏi về chế độ hưu trí. Trong cơn nóng giận tích tụ, ông đã có hành động chưa phù hợp với quy định pháp luật. Nhiều ngày sau, ông phải đối mặt với những rắc rối pháp lý chưa từng xảy ra trong đời.
Câu chuyện của tiến sĩ Hồ Xuân Mai khiến chúng ta phải suy nghĩ. Trong một xã hội mà khoa học chưa được chú trọng đúng mức, tại sao nhà nghiên cứu với hàng chục đề tài lại phải chịu cảnh cô đơn như vậy? Hệ thống hỗ trợ y tế và nghỉ hưu có thực sự hiệu quả? Hay đây chỉ là những bất cập khiến người dân càng tăng thêm nỗi tuyệt vọng?
Ông Mai không phải là trường hợp duy nhất. Nhiều cán bộ khoa học khác cũng đang đối mặt với bệnh tật và nghèo khó ở tuổi xế chiều. Có lẽ, cần có những thay đổi từ chính sách, để những người như ông không phải đánh đổi danh dự chỉ vì một phút bốc đồng. Đến nay, khi chúng tôi đăng tải bài viết này, gia đình ông Mai vẫn sống với nỗi đau của bệnh tật. Lẽ nào, cuộc đời của gia đình ông Mai là bài học và là lời thức tỉnh cho tất cả mọi người: “Có nên sống thực dụng khi còn sức khỏe để về già không rơi vào bi kịch?”.
Tiến sĩ Hồ Xuân Mai đã có 50 công trình trên tạp chí chuyên ngành và 12 đầu sách chuyên khảo. Trong đó, Ban Tuyên giáo Thành ủy TP.HCM đã gởi thư cảm ơn vì tác phẩm đã bảo vệ Tiếng Việt và Văn hóa Việt Nam với tựa “Ai làm đau tiếng Việt". Đặc biệt hơn, tác phẩm “Chính sách ngôn ngữ đối với sự phát triển cộng đồng dân tộc Khmer ở Nam bộ” đã được Ban Tuyên giáo Trung ương duyệt chi ngân sách để in ấn nhằm chào mừng Đại hội Đảng 13 năm 2021.
Ngoài ra, tiến sĩ Hồ Xuân Mai còn được tặng 4 bằng khen của Chủ tịch Viện Hàn lâm, 20 giấy khen của Viện trưởng Viện khoa học Xã hội vùng Nam bộ. Quá trình công tác, ông Mai đã 6 lần được đặc cách tăng lương và một lần đặc cách chuyển từ Nghiên cứu viên sang Nghiên cứu viên chính với bậc lương 1/8.
