Từ khi dịch được công bố vào giữa tháng 5, số ca tử vong đã vượt 220 người. Tổ chức Y tế thế giới (WHO) liên tục tổ chức các cuộc họp khẩn với các chuyên gia quốc tế trong bối cảnh dịch bệnh lan nhanh hơn khả năng kiểm soát của lực lượng y tế tại chỗ. Điều đáng lo ngại, hiện chưa có bất kỳ vaccine nào được cấp phép sử dụng hay thậm chí bước vào thử nghiệm lâm sàng để phòng chủng Bundibugyo.
Trong các đợt bùng phát Ebola trước đây tại châu Phi, thế giới từng đạt được những tiến bộ lớn nhờ các vaccine chống chủng Ebola Zaïre - biến thể gây ra đại dịch khốc liệt ở Tây Phi giai đoạn 2014-2015. Các chiến dịch tiêm chủng khi đó đã giúp hạn chế đáng kể số ca lây nhiễm và tử vong. Tuy nhiên, những vaccine hiện có được bào chế để phòng một chủng virus khác, trong khi Bundibugyo lại ít được nghiên cứu hơn rất nhiều do trước đây hiếm khi gây dịch quy mô lớn.
Các nhà nghiên cứu hiện đứng trước hai lựa chọn khó khăn. Thứ nhất là nỗ lực điều chỉnh các công nghệ vaccine hiện có để đối phó với chủng Bundibugyo. Đây được xem là giải pháp nhanh hơn vì có thể tận dụng nền tảng khoa học và công nghệ sản xuất sẵn có. Một số nhóm nghiên cứu đang tìm cách thay thế protein bề mặt của vaccine Ebola cũ bằng glycoprotein đặc trưng của Bundibugyo nhằm kích hoạt hệ miễn dịch chống lại virus mới. Về nguyên lý, cách tiếp cận này tương tự như các vaccine COVID-19 từng sử dụng protein gai để “huấn luyện” hệ miễn dịch nhận diện virus. Tuy nhiên, dù ý tưởng khá hứa hẹn, việc sản xuất vaccine đạt tiêu chuẩn lâm sàng vẫn cần nhiều tháng, chưa kể các giai đoạn thử nghiệm an toàn và hiệu quả ở động vật cũng như con người.
Một hướng đi khác là sử dụng công nghệ mRNA - nền tảng từng tạo ra cuộc cách mạng vaccine trong đại dịch COVID-19. Công nghệ này có ưu điểm là phát triển nhanh và dễ điều chỉnh theo biến thể virus mới. Một số dự án hợp tác giữa các trường đại học châu Âu và các công ty công nghệ sinh học lớn đã được khởi động nhằm nghiên cứu vaccine mRNA phòng Bundibugyo. Tuy nhiên, các chuyên gia thừa nhận rằng từ phòng thí nghiệm đến triển khai thực tế vẫn là một chặng đường dài.
Trong lúc chưa thể có vaccine đặc hiệu, một số nhà khoa học đang cân nhắc giải pháp “tạm thời”: sử dụng vaccine Ebola hiện có để tạo ra khả năng bảo vệ chéo. Ý tưởng này dựa trên giả thuyết rằng hệ miễn dịch được kích hoạt bởi vaccine Ebola Zaïre có thể phần nào nhận diện và phòng ngừa chủng Bundibugyo. Một số thử nghiệm trên động vật cho kết quả hạn chế, nhưng trước tình hình khẩn cấp hiện nay, giới nghiên cứu muốn tận dụng chính đợt dịch này để đánh giá hiệu quả trên người.
Ngoài ra, nhiều nhóm khoa học đang theo đuổi một mục tiêu tham vọng hơn nhiều: phát triển vaccine “toàn năng” phòng được tất cả các chủng của virus Ebola, thậm chí cả các filovirus nguy hiểm khác như Marburg. Một số nghiên cứu gần đây đã thử kết hợp glycoprotein của nhiều chủng Ebola khác nhau trong cùng một vaccine và ghi nhận phản ứng miễn dịch tích cực trên động vật thí nghiệm. Tuy nhiên, chưa ai có thể khẳng định liệu những vaccine này có thực sự bảo vệ được con người trước các đợt bùng phát trong tương lai hay không.
Dịch Ebola lần này cũng cho thấy một thực tế quen thuộc của y học toàn cầu. Những căn bệnh chủ yếu xuất hiện ở các quốc gia nghèo thường không nhận được đủ đầu tư nghiên cứu cho đến khi khủng hoảng xảy ra. Chủng Bundibugyo từng được xem là tương đối hiếm và không phải ưu tiên hàng đầu của các hãng dược. Vì vậy, khi dịch bùng phát, thế giới gần như phải bắt đầu lại từ đầu.
Trong khi đó, thời gian lại là yếu tố quan trọng nhất. Các chuyên gia cảnh báo ngay cả trong kịch bản thuận lợi nhất, rất khó để có vaccine được cấp phép sử dụng rộng rãi trong vòng chưa đầy một năm. Điều này đồng nghĩa với việc các biện pháp truyền thống như cách ly ca bệnh, truy vết tiếp xúc và nâng cao nhận thức cộng đồng vẫn sẽ là tuyến phòng thủ chính trong giai đoạn hiện nay.
Cuộc chạy đua phòng chống Ebola Bundibugyo vì thế không chỉ là một thách thức khoa học, mà còn là phép thử đối với khả năng chuẩn bị của thế giới trước các đại dịch tương lai. Sau COVID-19, nhiều người từng hy vọng nhân loại đã bước vào kỷ nguyên phản ứng nhanh với virus mới. Nhưng thực tế tại Congo cho thấy khi một mầm bệnh ít được chú ý xuất hiện, khoảng trống về vaccine và nghiên cứu vẫn có thể khiến thế giới rơi vào thế bị động như trước đây.
