Như mọi cuộc thi khác, kể cả thi hoa hậu, khi người đăng quang đội vương miệng lên đầu cũng là lúc phải chấp nhận mọi lời khen chê. Cuộc thi truyện ngắn báo Văn Nghệ 2022-2024 cũng không ngoại lệ khi trao giải cho truyện ngắn Trăm Ngàn. Sự việc tưởng đã yên sau hai tháng trao giải thì ban tổ chức cuộc thi này mới vừa lên tiếng với ý kiến của các giám khảo. Lẽ đương nhiên, các giám khảo đều nói mình “làm đúng quy định”, “công tâm” để cho ra kết quả Trăm Ngàn. Xét trong tình cảnh “chợ chiều” của các thể loại ấn bản văn học, người đọc còn quan tâm đến chất lượng một thi truyện ngắn là điều đáng mừng.
Dư luận: truyện dở sao được giải?
Nhận xét về truyện ngắn Trăm Ngàn, nhà phê bình văn học, tiến sĩ Hà Thanh Vân, cho rằng: “Sau thành công của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư, “người mà ai cũng biết là ai đấy” (nói vui kiểu Harry Potter), có hẳn một “trào lưu” viết theo kiểu của chị Tư. Tất nhiên là cũng có những tác giả thành công, song theo đánh giá của cá nhân tôi, chưa ai vượt qua được Nguyễn Ngọc Tư, thậm chí còn xa mới theo kịp. Còn những phiên bản lỗi, hỡi ơi, thì lại có cũng khá nhiều.
Vừa rồi báo Văn Nghệ mới công bố giải thưởng Cuộc thi truyện ngắn 2022 – 2024, tôi bèn ngồi đọc thêm và đọc lại những truyện ngắn có giải. Để minh chứng cho một phiên bản lỗi khi viết về miền Tây Nam Bộ theo kiểu Nguyễn Ngọc Tư, thì trong những tác phẩm đoạt giải có ngay một truyện ngắn hết sức là tiêu biểu. Đó là truyện ngắn Trăm Ngàn”.
Trong suốt hai tháng qua kể từ khi tác giả Trăm Ngàn nhận giải, nhà văn Đặng Chương Ngạn là người bền bỉ nhất khi đề nghị Ban tổ chức “Cuộc thi truyện ngắn báo Văn Nghệ 2022-2024” hủy kết quả giải thưởng này. Tính đến ngày 25/9, ông Đặng Chương Ngạn đã viết 44 bài đăng trên tài khoản facebook cá nhân xung quanh giải được trao cho truyện ngắn của Ngô Tú Ngân.
Trăm Ngàn có thực sự “dở” như các nhận xét vừa nêu trên? Không khó để tìm đọc truyện ngắn này trên không gian mạng. Mở đầu truyện Trăm Ngàn là cảnh sinh hoạt của một gánh hát lô tô đi lưu diễn khắp nơi ở miền Tây Nam bộ, đang đói kém trong mùa mưa. Nhân vật chính tên Trăm Ngàn theo đoàn lô tô để đi tìm mẹ. Mô típ và bối cảnh truyện hao hao phim Lô Tô của đạo diễn Huỳnh Tuấn Anh với sự diễn xuất của NSƯT Hữu Châu ra mắt năm 2017.
Trong Trăm Ngàn, nhân vật là nam đi tìm mẹ thì trong phim Lô Tô nhân vật là nữ đi tìm cha. Khác chăng phim Lô Tô diễn tả thân phận của những người LGBT (đồng tính) phải nương tựa vào gánh hát lô tô để được sống thật với giới tính của mình. Còn Trăm Ngàn thì giới tính của những người trong đoàn lô tô “rất thẳng”. Thực tế, các đoàn lô tô đã và đang hoạt động khắp miền Nam đều là lãnh địa của giới LGBT, tất nhiên truyện có quyền hư cấu theo dụng ý nghệ thuật riêng mà không cần bám sát đời thực.
 |
Phim Lô Tô của đạo diễn Huỳnh Tuấn Anh với sự diễn xuất của NSƯT Hữu Châu ra mắt năm 2017 |
Trước dư luận ồn ào của Trăm Ngàn, từ ngày 26/7 một tờ báo điện tử đã làm cuộc thăm dò bạn đọc “Bạn cảm nhận thế nào về truyện ngắn Trăm Ngàn của Ngô Tú Ngân?”. Với gợi ý “Truyện ổn về mặt thông điệp, ngôn ngữ phù hợp miền Tây” nhận được 74 phiếu đạt 14% và “Truyện thiếu sự mới mẻ trong thông điệp, ngôn ngữ chưa phù hợp miền Tây” nhận được 450 phiếu đạt 86% tính đến ngày 25/9.
Cuộc thăm dò vừa nêu cũng chỉ để tham khảo nhưng phản ánh thực tế rõ ràng rằng, số lượng người quan tâm đến văn học nói chung và riêng cuộc thi này khá ít với tổng số chỉ hơn 500 người tham gia bỏ phiếu. Đó cũng là thực trạng chung của văn học hiện nay với mỗi tập thơ hay tập truyện được ấn hành trung bình 500-1.000 cuốn nhưng tác giả vẫn chất đầy các thùng sách trong nhà mà không có mấy người tìm mua về đọc.
Những ấn phẩm liên quan đến văn học của các hội văn nghệ cũng cùng chung cảnh ngộ, in ra để “kính biếu” hội viên là chính chứ bán chẳng được mấy tờ. Trong tình cảnh đó, “Cuộc thi truyện ngắn báo Văn Nghệ 2022-2024” với truyện ngắn Trăm Ngàn bỗng “tạo được thị phi” đáng chú ý.
Nhà nghiên cứu văn học Lê Thiếu Nhơn, cho rằng: “Kết quả cuộc thi truyện ngắn 2022-2024 vừa công bố, sóng gió nổi lên đùng đoàng, củi lửa rừng rực, bão táp rần rật. Người rụt rè thì mỉa mai đôi câu. Người hăng hái thì chửi liên hồi kỳ trận, hết tả ngạn sang hữu ngạn, hết ngày nọ qua tháng kia. Thậm chí có cả Thư ngỏ lâm ly trên mạng lẫn Đơn kiến nghị tập thể gửi phát chuyển nhanh theo đường bưu điện.
Một tờ báo đang giật gấu không đủ vá vai, đang thoi thóp trong tư thế sẵn sàng tắt thở bất kỳ lúc nào, mà còn lâm nạn thị phi, chắc chắn cực nhọc trăm bề (mức độ khổ còn hơn cả nhân vật chính trong truyện ngắn Trăm Ngàn được trao giải “á hậu”, không có “hoa hậu”…).
Chứng kiến bao nhiêu búa rìu thịnh nộ nhắm hướng báo Văn Nghệ, có cảm giác xót xa tội nghiệp, như thấy một bệnh nhân đã nằm phòng hồi sức tích cực mà thiên hạ vẫn bắt nạt.
Thật bất ngờ, trong cái rủi có cái may, báo Văn Nghệ từ chỗ bị chính giới cầm bút lãng quên, bỗng dưng được đám đông bàn tán xôn xao. Trang web của báo Văn Nghệ cũng tăng vọt số lượng truy cập. Báo Văn Nghệ hồi sinh từ tro tàn chăng? Phen này, có khi sắp tới báo Văn Nghệ làm số Tết Bính Ngọ 2026 sẽ tha hồi đăng quảng cáo.
Không cần một chiến dịch truyền thông rầm rộ, chỉ cần một cuộc thi truyện ngắn không có giải nhất, báo Văn Nghệ đã ngoạn mục lội ngược dòng đìu hiu buồn tủi ốm o sầu muộn để rực rỡ bàng hoàng thu hút công chúng. Nghĩa là cuộc thi truyện ngắn 2022-2024 đã thành công vượt ngoài mong đợi”.
Giám khảo: chúng tôi chấm công tâm!
Sau hai tháng im lặng, ngỡ rằng câu chuyện đã “hết trend”, thì đơn vị tổ chức “Cuộc thi truyện ngắn báo Văn Nghệ 2022-2024” đã lên tiếng “phản công” lại những ý chê giải Nhì trao cho truyện ngắn Trăm Ngàn.
Hội đồng Sơ khảo cuộc thi này gồm 5 nhà văn: Nguyễn Mạnh Hùng, Phạm Thanh Thúy, Đào Bá Đoàn, Uông Triều, Võ Thị Xuân Hà. Và các giám khảo Chung khảo gồm các nhà văn Nguyễn Bình Phương (trưởng ban), Bảo Ninh, Cao Duy Sơn, Đỗ Bích Thúy và Nguyễn Một.
Trong bài “Có hay không sự LŨNG ĐOẠN trong Cuộc thi Truyện ngắn Báo Văn nghệ 2022-2024” đăng trên web báo Văn Nghệ hôm 24/9 đã nêu ý kiến của các thành viên giám khảo. Theo đó, nhà văn Võ Thị Xuân Hà, cho biết: “Trong suốt quá trình chấm Sơ khảo hoàn toàn độc lập, công tâm; dựa trên chuyên môn và trình độ thẩm định tác phẩm văn học, không bị can thiệp hay có bất cứ tác động nào. Kết quả Sơ khảo là điểm cộng của 5 giám khảo, để chọn ra 30 tác phẩm có điểm cao nhất. Vì vậy có thể có những tác phẩm tôi không đánh giá cao, nhưng khi khớp điểm thì đạt điểm trong top 30”.
Theo nhà văn Đào Bá Đoàn: “Hội đồng Sơ khảo đã làm việc một cách độc lập, công bằng, dựa trên thang điểm chấm cụ thể; vì thế, không một ai có thể đơn phương tác động hay quyết định danh sách tác phẩm vào Chung khảo”.
Nhà văn Uông Triều, chia sẻ: “Trong việc đánh giá tác phẩm, vai trò Ban giám khảo (BGK) của Cuộc thi, các thành viên đều làm việc độc lập, mọi ý kiến đều có giá trị ngang nhau, không ai có thể khuynh loát hay ảnh hưởng, bởi mỗi nhà văn đều có cá tính riêng và có vai trò độc lập. Tôi khẳng định tất cả thành viên BGK đều làm việc nghiêm túc và đồng thuận với kết quả cuối cùng căn cứ trên thang điểm đánh giá độc lập và có giá trị ngang nhau của mỗi thành viên. Chúng tôi đều là người chuyên nghiệp, cả trong việc viết lách và biên tập, kể cả vai trò ở các hội đồng chuyên môn”.
 |
Hình ảnh minh họa cho video đọc truyện ''Trăm Ngàn''. Ảnh: Báo Văn Nghệ |
Nhà văn Phạm Thanh Thúy, khẳng định: “Tôi đánh giá cao truyện Bờ sông lặng sóng, cho điểm cao nhất trong thang điểm được Ban Sơ khảo thống nhất, là điểm A. Sau khi tổng hợp điểm từ 5 thành viên Ban Sơ khảo, thì cả hai truyện Trăm Ngàn và Bờ sông lặng sóng đều lọt vào chung khảo và ở top cao nhất. Mặc dù không phải giám khảo nào cũng cho điểm cả hai, nhưng theo quy định về cách thức làm việc đã được Ban Sơ khảo họp và thống nhất (đều có trong biên bản cuộc họp) chúng tôi chọn tác phẩm có điểm cao nhất cho đến khi đủ 30 tác phẩm vào Chung khảo. Nghĩa là không có truyện nào trong hai truyện trên chỉ được một giám khảo duy nhất đề cử. Không thể có chuyện một giám khảo nào đó tự đưa một tác phẩm mà họ chọn vào Chung khảo, vì dù có làm thế, điểm cao nhất mà một giám khảo chấm cho một tác phẩm cũng không thể vượt qua mức điểm để vào Chung khảo. Mỗi tác phẩm vào Chung khảo đều có ít nhất 2 giám khảo cho điểm, và phần lớn truyện vào Chung khảo đều được 3/5 giám khảo cho điểm.”
Nhà văn Nguyễn Mạnh Hùng: “Với cá nhân tôi, hoàn toàn không hề gặp bất cứ áp lực hay sức ép nào trong lựa chọn. Trong quá trình chấm, theo quy chế, các thành viên Ban Sơ khảo hoàn toàn không được liên hệ với nhau để bảo đảm khách quan. Có chăng, áp lực, sức ép là thời gian đọc hơi gấp, số lượng truyện nhiều, không có truyện nào trội hẳn lên nên phải tranh thủ đọc bất cứ lúc nào để cho ra kết quả chính xác nhất có thể”.
