Sau Nội chiến, nước Mỹ tìm kiếm một ngôn ngữ nghệ thuật mới
Những năm cuối thế kỷ XIX là giai đoạn xã hội Mỹ thay đổi mạnh mẽ. Nền kinh tế phát triển nhanh chóng, tầng lớp trung lưu và thượng lưu mở rộng, kéo theo nhu cầu thể hiện vị thế thông qua kiến trúc và trang trí nội thất. Những dinh thự lớn mọc lên khắp nơi, mang theo sự pha trộn phóng khoáng giữa nhiều phong cách kiến trúc khác nhau.
Trong bối cảnh ấy, kính màu bắt đầu được ưa chuộng trở lại, đặc biệt trong các nhà thờ. Dù nhiều cộng đồng Tin Lành vẫn giữ quan điểm dè dặt với tượng và tranh tôn giáo, họ lại sẵn sàng chấp nhận hình ảnh Chúa và các vị thánh xuất hiện trên cửa sổ kính màu. Điều này mở ra một cơ hội đặc biệt cho những nghệ sĩ muốn khai phá tiềm năng của vật liệu kính.
Louis Comfort Tiffany nhìn nhận bối cảnh ấy từ nhiều góc độ. Là một người Mỹ, ông chia sẻ tinh thần lạc quan và sức sống đang lan tỏa trong xã hội. Là một nghệ sĩ, ông băn khoăn trước sự thất thường của thị hiếu thẩm mỹ. Còn với tư cách một doanh nhân, Tiffany nhận ra quy mô lớn của cơ hội kinh tế đang mở ra. Ông không muốn tạo ra những cửa sổ đơn thuần là lớp men vẽ phủ lên tấm kính mỏng, phương pháp vốn khá phổ biến thời bấy giờ. Thay vào đó, ông tìm cách để chính bản thân vật liệu kính trở thành yếu tố tạo hình chủ đạo: màu sắc, vân kính, độ dày, sự phản chiếu ánh sáng… tất cả cùng tham gia vào việc tạo nên hình ảnh.
 |
“Chúa Giê-su ban phước cho Thánh Gioan” - cửa sổ kính ghép chì do Công ty Tiffany Glass and Decorating thực hiện khoảng năm 1892. Ảnh: The “Lost” Treasures of Louis Comfort Tiffany |
Nhờ cách tiếp cận này, các cửa sổ của Tiffany nhanh chóng trở nên khác biệt. Chúng không chỉ minh họa một câu chuyện tôn giáo mà còn mang lại trải nghiệm thị giác sống động khi ánh sáng thay đổi theo thời gian trong ngày.
Quy trình tạo nên một cửa sổ kính Tiffany
Một cửa sổ kính Tiffany thường bắt đầu bằng bản phác thảo ý tưởng. Bản vẽ này có thể do chính Tiffany thực hiện, nhưng trong nhiều trường hợp lại được phát triển bởi các họa sĩ trong xưởng của ông. Sau đó, họ tạo ra một bản vẽ màu kích thước thật (cartoon) để xác định chính xác bố cục và sắc độ của toàn bộ cửa sổ. Từ bản vẽ này, các nghệ nhân sẽ vạch ra “đường cắt”, hay hệ thống đường đen dày xác định vị trí và hình dạng của từng mảnh kính. Một bản sao của bản vẽ được cắt thành các khuôn mẫu, dùng làm mẫu để thợ cắt kính làm việc.
 |
Ảnh chụp bên trong một xưởng của Tiffany, trong đó có bản vẽ mẫu kích thước lớn (cartoon) được chuẩn bị cho một cửa sổ kính màu. Bản vẽ này đóng vai trò như khuôn mẫu để các nghệ nhân xác định bố cục và cắt từng mảnh kính trước khi lắp ráp thành cửa sổ hoàn chỉnh. Ảnh: The “Lost” Treasures of Louis Comfort Tiffany |
Công đoạn lựa chọn kính là bước quan trọng nhất và cũng tốn nhiều thời gian nhất. Trong kho của Tiffany Studios có hàng nghìn loại kính với sắc độ khác nhau. Các nghệ nhân phải tìm ra đúng mảnh kính phù hợp, không chỉ về màu sắc mà còn về vân, độ trong, độ sáng tối. Đôi khi phần kính cần thiết nằm ở giữa một tấm lớn, khi đó các nghệ nhân phải cắt ra, mặc cho những phần còn lại bị bỏ đi.
 |
Các viên gạch kính Tiffany đúc ép khuôn, sản xuất trong giai đoạn 1881 - 1925, thể hiện sự đa dạng về màu sắc, chất liệu và hoa văn trang trí. Ảnh: The “Lost” Treasures of Louis Comfort Tiffany |
Các mảnh kính sau khi cắt được gắn thử lên một tấm kính trong để kiểm tra hiệu quả tổng thể. Nếu màu sắc hoặc vân kính chưa đạt, mảnh kính đó sẽ được thay thế. Trong nhiều trường hợp, Tiffany còn chồng thêm một hoặc nhiều lớp kính lên nhau, ngôn ngữ kỹ thuật gọi là plating, để điều chỉnh sắc độ và hiệu ứng ánh sáng.
Chỉ khi tất cả các mảnh kính đạt yêu cầu, chúng mới được ghép lại bằng các dải chì hoặc bằng kỹ thuật lá đồng (copper foil), phương pháp cho phép tạo ra những chi tiết nhỏ và phức tạp hơn so với kỹ thuật truyền thống.
Khi ánh sáng trở thành chất liệu nghệ thuật
Điểm đặc biệt khiến cửa sổ Tiffany khác với nhiều cửa sổ kính màu cùng thời nằm ở cách ông khai thác ánh sáng và vật liệu. Tiffany sử dụng nhiều loại kính đặc biệt như kính opalescent, kính iridescent hay kính drapery, loại kính có những vân gấp gợi liên tưởng đến nếp vải. Những loại kính này không chỉ mang màu sắc mà còn tạo ra chiều sâu thị giác. Khi người xem di chuyển hoặc khi ánh sáng trong ngày thay đổi, màu sắc trên bề mặt kính cũng biến đổi theo: ánh sáng có thể lóe lên, dịu đi hoặc chuyển sắc một cách tinh tế.
 |
Mặt cắt ngang của các mảnh kính Favrile nhiều lớp, cho thấy cấu trúc vật liệu đặc trưng với các lớp màu và vân kính chồng lên nhau. Ảnh: The “Lost” Treasures of Louis Comfort Tiffany |
Tiffany cũng nổi tiếng với sự cầu toàn trong khâu hoàn thiện. Sau khi cửa sổ được lắp ráp xong, ông thường tự mình kiểm tra từng chi tiết. Nếu một mảnh kính không đạt yêu cầu, ông sẵn sàng loại bỏ và thay thế ngay lập tức, bất kể kích thước của nó lớn hay nhỏ. Nhờ sự tỉ mỉ ấy, nhiều cửa sổ Tiffany có thể chứa hàng nghìn mảnh kính riêng biệt, tạo nên những bức tranh ánh sáng phức tạp và sống động.
 |
“Chúa Kitô - Đấng cai quản vũ trụ” - cửa sổ kính ghép chì do Công ty Tiffany Glass and Decorating thực hiện khoảng năm 1892. Ảnh: The “Lost” Treasures of Louis Comfort Tiffany |
Hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ khi những cửa sổ đầu tiên của Tiffany xuất hiện, nhưng sức hấp dẫn của chúng vẫn chưa hề suy giảm. Khi ánh sáng xuyên qua từng lớp kính nhiều màu, các hình ảnh dường như chuyển động và biến đổi không ngừng, khiến người xem có cảm giác đang chứng kiến một tác phẩm nghệ thuật sống.
Có lẽ đó chính là điều mà Louis Comfort Tiffany mong muốn: biến những vật liệu tưởng chừng quen thuộc như kính và kim loại thành một thứ nghệ thuật nơi ánh sáng trở thành nhân vật chính. Và cho đến hôm nay, những ô cửa sổ ấy vẫn tiếp tục kể câu chuyện về sự kết hợp kỳ diệu giữa nghệ thuật, thủ công và trí tưởng tượng của con người.
