Cuốn sách hé lộ truyền thống khoa học, kỹ thuật hàng ngàn năm của dân tộc

Cuốn sách Lược sử khoa học và kĩ thuật Việt Nam tiền hiện đại vừa được Nhà xuất bản Đại học Sư phạm phát hành đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu cũng như công chúng yêu lịch sử và văn hóa dân tộc.

Đây là thành quả lao động khoa học công phu của nhóm tác giả gồm PGS.TS. Trần Trọng Dương, Trường Ngoại ngữ – Du lịch, Đại học Công nghiệp Hà Nội, ThS. Phạm Vũ Lộc, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cùng ThS. Nguyễn Ngọc Phương Đông.

Đáng chú ý, công trình có Lời giới thiệu của ông Nguyễn Huy Dũng, Ủy viên chuyên trách Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, qua đó khẳng định cả giá trị học thuật lẫn ý nghĩa thời sự của cuốn sách trong bối cảnh hiện nay.

Điểm gây chú ý đầu tiên của cuốn sách nằm ở chính lựa chọn đề tài. Thay vì tiếp tục đi theo mạch kể quen thuộc của lịch sử chính trị hay các biến cố triều đại, các tác giả trực diện đặt ra một câu hỏi căn cốt nhưng lâu nay chưa được khảo cứu một cách hệ thống. Người Việt trong quá khứ đã tư duy khoa học và làm chủ kĩ thuật như thế nào, những tri thức ấy được hình thành, vận hành và truyền thừa ra sao trong đời sống xã hội. Được trả lời bằng sử liệu, bằng cách tiếp cận liên ngành và với sự thận trọng học thuật, chuỗi câu hỏi này mở ra một cách nhìn khác về lịch sử dân tộc, nơi quá khứ không chỉ được nhận diện qua chiến tranh hay quyền lực, mà còn hiện lên qua hệ thống bản đồ, công cụ, máy móc, thuyền bè, cùng những bàn tay và khối óc góp sức qua nhiều thế hệ.

Với cấu trúc bốn chương, cuốn sách dẫn dắt bạn đọc đi từ không gian thiên văn đến địa lí, từ toán học và cơ khí đến kiến trúc và xây dựng. Chương đầu tiên đặt con người Việt Nam trong mối quan hệ trực tiếp với bầu trời, khảo sát cách quan sát thiên tượng, xây dựng lịch pháp và đo đạc thời gian. Những tri thức về sao, về lịch không còn được nhìn như sự tiếp nhận thụ động, mà được phân tích trong quá trình bản địa hóa và ứng dụng cụ thể. Các chòm sao với tên gọi dân gian, những công cụ như khuê biểu, nhật quỹ, lậu khắc hay hệ thống báo giờ triều Nguyễn hiện lên như minh chứng cho một năng lực tư duy thực nghiệm gắn chặt với đời sống thường nhật.

Sang chương hai, không gian nghiên cứu hạ thấp xuống mặt đất. Tri thức địa lí, bản đồ và kinh nghiệm chinh phục tự nhiên được soi chiếu qua những trường hợp điển hình như chiến dịch Bạch Đằng, hệ thống đê điều và văn minh sông Hồng, hay việc quản lí lãnh thổ quốc gia. Ở đây, khoa học và kĩ thuật không tồn tại như những khái niệm trừu tượng, mà hiện hữu trong những quyết định mang tính sống còn của lịch sử, nơi hiểu biết về địa hình, thủy văn và không gian trở thành yếu tố then chốt của tồn vong dân tộc.

Hai chương cuối tiếp tục cụ thể hóa năng lực sáng tạo ấy qua các thành tựu toán học, cơ khí, binh khí, kĩ thuật thuyền bè, kiến trúc quân sự và dân sự. Từ thành lũy đến chùa Một Cột thời Lý, từ cầu cổ đến thuyền chiến, mỗi trường hợp đều được đặt trong mối quan hệ giữa tri thức, kĩ thuật và nhu cầu xã hội. Qua đó, cuốn sách cho thấy khoa học và kĩ thuật chưa bao giờ là lĩnh vực tách rời đời sống, mà luôn gắn bó chặt chẽ với sự sinh tồn, quản trị và văn hóa.

Nhóm tác giả Lược sử khoa học và kĩ thuật Việt Nam tiền hiện đại. Ảnh: NXB Đại học Sư phạm

Trong số các tác giả, PGS.TS Trần Trọng Dương được biết đến là một nhà nghiên cứu có nền tảng học thuật vững chắc, với các lĩnh vực chính gồm Hán Nôm, ngữ văn học, lịch sử Việt Nam trung đại, địa lí học lịch sử và nhân văn số. Ông là tác giả của hơn 130 bài báo khoa học công bố trên các tạp chí uy tín trong và ngoài nước, cùng hơn 15 cuốn sách nghiên cứu, dịch thuật và hiệu đính. Các tác phẩm của PGS.TS. Trần Trọng Dương có thể kể đến như Kiến trúc Một Cột thời Lý, Chữ Nôm và tiếng Việt qua các bản dịch Khóa hư lục, Lý thuyết và thực hành chữ Nôm, Việt Nam thế kỷ X Những mảnh vỡ lịch sử, Văn bia Việt Nam Di sản văn hóa và lịch sử.

Bên cạnh đó, ThS Phạm Vũ Lộc là nhà nghiên cứu chuyên sâu về thiên văn học và địa lí học lịch sử, hiện công tác tại Trung tâm Vũ trụ Việt Nam, góp phần tạo chiều sâu cho các nội dung liên quan đến thiên văn và không gian tri thức. ThS Nguyễn Ngọc Phương Đông là nhà nghiên cứu lịch sử binh khí, tác giả các công trình như Lôi động Tinh phi Lịch sử súng đạn người Việt và Kì công diệu nghệ Thần Long thủy kích Lịch sử thuyền chiến Việt Nam, mang lại nền tảng chuyên môn vững chắc cho các phần viết về vũ khí và kĩ thuật quân sự.

Với sự kết hợp chuyên môn rõ nét của từng tác giả, Lược sử khoa học và kĩ thuật Việt Nam tiền hiện đại cho thấy một nỗ lực nghiêm túc trong việc nhìn lại truyền thống khoa học của người Việt, không chỉ như một di sản quá khứ, mà còn như một nguồn tham chiếu quan trọng cho nhận thức và phát triển hôm nay.