Diễn ra trong bối cảnh tình hình khu vực và thế giới tiếp tục biến động sâu sắc, với cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gia tăng cùng hàng loạt thách thức an ninh phi truyền thống nổi lên, Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) 2026 tại Hà Nội một lần nữa khẳng định sức sống của một cơ chế đối thoại mới do Việt Nam khởi xướng.
Không chỉ phản ánh những ưu tiên chiến lược của ASEAN trong giai đoạn mới, Diễn đàn còn cho thấy vai trò ngày càng nổi bật của Việt Nam trong việc góp phần định hình chương trình nghị sự và tương lai phát triển của khu vực.
Định hình nghị sự cho tương lai
Với chủ đề “Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, thịnh vượng, lấy người dân làm trung tâm,” AFF 2026 tập trung vào yêu cầu nâng cao năng lực tự cường của ASEAN trước những biến động ngày càng khó lường của môi trường quốc tế.
Nếu như trước đây các cuộc thảo luận của ASEAN chủ yếu xoay quanh các vấn đề truyền thống như duy trì đoàn kết nội khối, bảo đảm hòa bình và xử lý xung đột, thì AFF 2026 đã mở rộng đáng kể phạm vi nghị sự.
Các chủ đề như quản trị trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số, an ninh năng lượng, biến đổi khí hậu, phát triển xanh và đô thị thông minh trở thành những nội dung thảo luận trọng tâm.
Điều này phản ánh thực tế rằng các thách thức mới không còn mang tính riêng lẻ mà đang tác động đồng thời đến kinh tế, xã hội và an ninh của mọi quốc gia trong khu vực. Đồng thời, việc các phiên thảo luận tập trung vào những lĩnh vực mang tính thời đại đã cho thấy một tầm nhìn xa và dài hạn.
 |
| Tiến sỹ Julia Roknifard. (Ảnh: Thành Trung/TTXVN) |
Như đánh giá của Tiến sỹ Julia Roknifard - giảng viên cao cấp về quan hệ quốc tế tại Đại học Taylor (Malaysia), thay vì chỉ phản ứng thụ động trước các biến động toàn cầu, Việt Nam đang cùng ASEAN chủ động xây dựng vị thế như một trung tâm đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong tương lai.
Bằng cách kiến tạo một nền tảng đối thoại chiến lược cấp cao ngay tại khu vực, Việt Nam đã giúp ASEAN giữ vững quyền tự chủ đối với các vấn đề nội tại.
Nguyên Ngoại trưởng Indonesia Marty Natalegawa nhận định ASEAN đang bước vào giai đoạn chuyển đổi quan trọng. Theo ông, ASEAN không chỉ dừng lại ở việc ứng phó với các thách thức mà đang từng bước trở thành một chủ thể có khả năng tham gia định hình các chuẩn mực và luật chơi mới trong môi trường chiến lược đang thay đổi nhanh chóng.
Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn khẳng định AFF là một sáng kiến quan trọng của Việt Nam nhằm thúc đẩy ngoại giao ASEAN ở bình diện khu vực và toàn cầu, nơi Việt Nam đang đóng vai trò mang tính kiến tạo để định hình lại các thông điệp chiến lược của ASEAN.
Ông Kao Kim Hourn nhấn mạnh AFF đang dần tạo dựng được uy tín, thương hiệu, là kênh trao đổi rất hữu ích và thiết thực, đóng góp cho các tiến trình hoạch định chính sách và thúc đẩy hợp tác cũng như tăng cường vai trò trung tâm của ASEAN.
Những cơ chế hợp tác mới
Một trong những dấu ấn đáng chú ý nhất của AFF 2026 là việc mở rộng không gian đối thoại và kết nối các chủ thể tham gia vào tiến trình hợp tác khu vực.Lần đầu tiên, diễn đàn tổ chức phiên thảo luận riêng về hợp tác giữa các chính đảng ở Đông Nam Á.
Trong bối cảnh ASEAN gồm các quốc gia có thể chế chính trị và mô hình phát triển rất đa dạng, việc tạo ra một không gian trao đổi giữa các chính đảng được đánh giá là bước đi có ý nghĩa nhằm tăng cường hiểu biết, chia sẻ kinh nghiệm quản trị và củng cố nền tảng chính trị cho hợp tác lâu dài.
Bên cạnh đó, Hội nghị Lãnh đạo các thành phố ASEAN được tổ chức bên lề AFF cũng thu hút sự quan tâm đặc biệt. Khi tốc độ đô thị hóa ngày càng nhanh, các thành phố đang trở thành trung tâm tăng trưởng đồng thời đối mặt với nhiều thách thức về hạ tầng, môi trường và chất lượng sống. Việc kết nối các đô thị lớn trong khu vực được xem là bước đi cần thiết để chia sẻ kinh nghiệm và thúc đẩy các mô hình phát triển bền vững.
Những đổi mới này cho thấy ASEAN đang mở rộng cách tiếp cận từ hợp tác giữa các quốc gia sang kết nối sâu rộng hơn với các địa phương, giới doanh nghiệp, học giả và các tổ chức xã hội.
 |
| Phó Giáo sư Ekaterina Koldunova trả lời phỏng vấn TTXVN tại Nga. (Ảnh: Trần Hải/TTXVN) |
Đánh giá về ý nghĩa của AFF, Phó Giáo sư Ekaterina Koldunova, Giám đốc Trung tâm ASEAN thuộc Đại học Quan hệ quốc tế quốc gia Moskva (MGIMO), cho rằng giá trị lớn nhất của diễn đàn không nằm ở các nghị quyết được thông qua mà ở những cuộc trao đổi trực tiếp giữa giới hoạch định chính sách, chuyên gia, doanh nghiệp và các nhà lãnh đạo.
Theo bà, chính từ các cuộc thảo luận này, nhiều ý tưởng mới được hình thành, hoàn thiện và từng bước chuyển hóa thành chính sách thực tiễn. Thực tế cho thấy một số nội dung được thảo luận tại các kỳ AFF trước đã xuất hiện trong các văn kiện chính thức của ASEAN.
Chia sẻ quan điểm trên, chuyên gia Julia Roknifard nhận xét một trong những dấu ấn quan trọng nhất của sự kiện lần này là việc Việt Nam duy trì và nâng tầm AFF trở thành một cơ chế đối thoại Kênh 1.5 uy tín, có sự kết hợp linh hoạt giữa các quan chức chính phủ với tiếng nói từ giới học giả, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội. Sự đổi mới này biến Hà Nội trở thành một "vườn ươm" quan trọng cho những ý tưởng chính sách đột phá và thực tiễn, hỗ trợ trực tiếp cho lộ trình triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, đồng thời làm cho việc quản trị khu vực trở nên linh hoạt và bao trùm hơn.
Vị thế "người dẫn dắt"
AFF không chỉ phản ánh nỗ lực của ASEAN trong việc chủ động định hình tương lai mà cho thấy sự chuyển biến đáng chú ý trong vai trò dẫn dắt của Việt Nam.
Là quốc gia khởi xướng và duy trì AFF trong 3 năm liên tiếp, Việt Nam đang từng bước khẳng định vị thế không chỉ là một thành viên tích cực mà còn là một quốc gia có khả năng đóng góp vào việc xây dựng chương trình nghị sự chiến lược của ASEAN.
Nếu trước đây Việt Nam chủ yếu tham gia các cơ chế hợp tác đã được thiết lập, thì hiện nay Hà Nội đã chủ động đề xuất sáng kiến mới, tạo dựng các không gian đối thoại mới và thúc đẩy các chủ đề có ý nghĩa định hướng dài hạn cho khu vực.
Phó Giáo sư Ekaterina Koldunova nhận định thông qua AFF, Việt Nam đang khẳng định vai trò là quốc gia chủ động tham gia xây dựng chương trình nghị sự phát triển của ASEAN. Đóng góp của Việt Nam không chỉ thể hiện qua các sáng kiến cụ thể mà còn ở việc tạo ra môi trường để các bên trao đổi quan điểm và tìm kiếm những cách tiếp cận mới đối với các vấn đề khu vực và quốc tế.
Một điểm đặc biệt là AFF không gắn với nhiệm kỳ Chủ tịch ASEAN mà được Việt Nam duy trì thường niên như một sáng kiến độc lập. Điều này cho thấy cam kết lâu dài của Việt Nam đối với tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN.AFF 2026 cũng phản ánh rõ nét năng lực kết nối ngày càng được cộng đồng quốc tế ghi nhận của Việt Nam. Với sự tham dự của lãnh đạo nhiều quốc gia, các tổ chức quốc tế, giới học giả và cộng đồng doanh nghiệp từ nhiều khu vực trên thế giới, diễn đàn đã trở thành cầu nối quan trọng giữa ASEAN với các đối tác bên ngoài.
Các chuyên gia quốc tế đánh giá Việt Nam ngày càng thể hiện tốt vai trò thúc đẩy đối thoại, xây dựng lòng tin và tạo điều kiện cho các cuộc trao đổi cởi mở giữa ASEAN với các đối tác như Liên minh châu Âu (EU), Trung Quốc, Canada và nhiều nước khác.
 |
| Giáo sư Carl Thayer thuộc Học viện Quốc phòng Australia, Đại học New South Wales trả lời phỏng vấn của phóng viên TTXVN. (Ảnh: Lê Đạt/TTXVN) |
