Gợi mở một khoảng trống cuộc đời Đức Thánh Trần

0:00 / 0:00
0:00

(Ngày Nay) - Trong ngày 26/01, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam phối hợp với chùa Thắng Nghiêm tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề "Chùa Thắng Nghiêm - Chùa Khúc Thủy với thời tuổi trẻ của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn". Sự kiện có mục tiêu làm rõ thêm thân thế, cuộc đời và hành trạng của một nhân vật kiệt xuất trong lịch sử Việt Nam, người đã hiển Thánh và được phụng thờ rộng khắp ở nhiều địa phương trong cả nước.

Gợi mở một khoảng trống cuộc đời Đức Thánh Trần

Tọa đàm quy tụ đông đảo các nhà khoa học, chuyên gia nghiên cứu thuộc các lĩnh vực Lịch sử, Hán Nôm, Văn hóa, Tôn giáo đến từ Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, các viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa, tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm của văn hóa như một động lực quan trọng cho phát triển kinh tế xã hội trong giai đoạn mới. Trong khung tham chiếu ấy, việc nhìn lại và đặt lại các vấn đề lịch sử không chỉ mang ý nghĩa học thuật mà còn gợi mở những tiếp cận mới đối với di sản văn hóa dân tộc.

Các tham luận trình bày tại tọa đàm cho thấy một hướng tiếp cận nhất quán dựa trên tư liệu và văn bản cổ, từ đó đặt lại nhiều vấn đề liên quan đến Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Đáng chú ý là các giả thuyết xoay quanh quãng thời gian tuổi trẻ hơn mười năm của Trần Quốc Tuấn gắn với việc ẩn cư tại chùa, vừa học tập vừa tu luyện, một giai đoạn chưa từng được các bộ chính sử ghi nhận rõ ràng.

Dựa theo bản Trần triều sự tích, trong quãng thời gian khoảng hơn 10 năm thời tuổi trẻ (khoảng từ 7 tuổi đến năm 15, 16 tuổi) Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn đã lánh đi ẩn cư sau sự biến tháng Giêng năm Đinh Dậu (1237), Trần Thủ Độ ép vua Trần Cảnh lấy Thuận Thiên (vốn là vợ của Hoài vương Trần Liễu đã có mang 3 tháng). Trần Liễu nổi loạn. Do sợ bị diệt vong, Trần Liễu sai em gái là Thụy Bà Công chúa đưa Trần Quốc Tuấn đi lánh nạn. Công chúa Thụy Bà (cũng là mẹ nuôi của Trần Quốc Tuấn) đưa về ẩn cư ở chùa Trì Long thuộc trang Khúc Thủy để vừa lánh nạn, vừa học tập, tu luyện với vị danh sư Đạo Huyền (Tăng Thống), rồi sau đó trở thành một danh tướng kiệt xuất của nhà Trần nói riêng, của quốc gia Đại Việt nói chung ở thế kỷ XIII.

Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng đề cập đến quá trình biến đổi tên gọi của chùa Thắng Nghiêm qua các thời kỳ lịch sử, cũng như vai trò của ngôi chùa trong không gian phụng thờ các danh tướng triều Trần tại vùng Khúc Thủy. Cách tiếp cận này góp phần phác thảo một không gian văn hóa lịch sử đậm đặc dấu ấn nhà Trần, gắn với ký ức về ba lần kháng chiến chống quân Nguyên ở thế kỷ XIII.

Gợi mở một khoảng trống cuộc đời Đức Thánh Trần ảnh 1

Không gian Chùa Thắng Nghiêm - Khúc Thủy, xã Bình Minh, Hà Nội

Các tham luận trình bày tại tọa đàm cho thấy nỗ lực tiếp cận công phu từ tư liệu và văn bản cổ. Nhiều nội dung được nêu ra liên quan đến Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn như giả thuyết về ngày tháng năm sinh; quãng thời gian tuổi trẻ khoảng hơn 10 năm ẩn cư tại chùa để học tập và tu luyện; cũng như quá trình biến đổi tên gọi của chùa Thắng Nghiêm qua các thời kỳ lịch sử. Các nhà nghiên cứu đồng thời đặt vấn đề về không gian phụng thờ các danh tướng triều Trần tại đình Khúc Thủy trong mối liên hệ với hệ thống đình chùa lân cận, tạo nên một không gian văn hóa đậm đặc dấu ấn nhà Trần gắn với 3 lần kháng chiến chống quân Nguyên (1258, 1285, 1288).

Chùa Thắng Nghiêm còn có tên chữ là Phúc Đống tự, tọa lạc tại thôn Khúc Thủy, xã Cự Khê, huyện Thanh Oai, nay thuộc xã Bình Minh, thành phố Hà Nội. Ngôi chùa có lịch sử lâu đời, trải qua nhiều lần biến đổi và hiện được tôn tạo khá khang trang. Đáng chú ý, trong khuôn viên chùa hiện diện khu thờ Vương triều Trần, trong đó có không gian phụng thờ Hưng Đạo Đại Vương.

Gợi mở một khoảng trống cuộc đời Đức Thánh Trần ảnh 2

Toàn cảnh tọa đàm khoa học trong sáng 26/01

Do biến động lịch sử, nhiều tư liệu của chùa đã bị thất lạc. Tuy vậy, nhà chùa hiện còn lưu giữ và sưu tập được một số hiện vật và tài liệu quý, trong đó có các đồ gốm sứ có niên đại thời Trần. Những dấu tích này gợi mở khả năng chùa Thắng Nghiêm từng là một cơ sở tôn giáo có quy mô đáng kể trong giai đoạn nhà Trần.

Đặc biệt, bản sự tích về chùa được coi là một tài liệu có giá trị, mang tên Trần triều sự tích Thắng Nghiêm quốc tự. Văn bản chữ Hán này được chép theo thể thức thần tích, dựa trên kết cấu quen thuộc của dòng văn bản do Đại học sĩ Nguyễn Bính soạn và Quản giám bách Thần Nguyễn Hiền sao. Bản hiện còn được sao lại vào năm Thành Thái thứ 4 (tức năm 1892), theo bản chép năm Tự Đức thứ 3 (tức năm 1850) tại nhà một vị quan Thị lang họ Tô ở làng Bằng Đắng.

Gợi mở một khoảng trống cuộc đời Đức Thánh Trần ảnh 3

PGS.TS. Đinh Quang Hải phát biểu tại Tọa đàm

Từ nền tảng văn bản ấy, PGS.TS. Đinh Quang Hải, nguyên Viện trưởng Viện Sử học, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia nhận định: "Dù cuộc đời và sự nghiệp của Hưng Đạo Đại Vương đã được nghiên cứu sâu rộng trên nhiều phương diện, vẫn tồn tại một khoảng trống lịch sử chưa được các bộ chính sử đề cập. Đó là quãng thời gian hơn mười năm tuổi trẻ, từ khoảng bảy tuổi đến mười lăm mười sáu tuổi, khi Trần Quốc Tuấn lánh đi ẩn cư sau biến cố tháng Giêng năm Đinh Dậu".

Theo PGS.TS. Đinh Quang Hải, việc tiếp cận và đặt lại vấn đề này không nhằm khẳng định một cách vội vàng, mà góp phần mở ra hướng nghiên cứu bổ sung cho chân dung một nhân vật lịch sử lớn của thế kỷ 13.

Ở góc độ nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng, TS. Chu Xuân Giao nhấn mạnh việc thờ phụng các danh tướng triều Trần tại vùng Khúc Thủy, Thanh Oai mang đậm sắc thái địa phương, gắn với những truyền thuyết về mối quan hệ mật thiết giữa các nhân vật lịch sử và không gian chùa Phật.

Đây là một vùng không gian tín ngưỡng triều Trần đặc thù ở phía Nam kinh thành Thăng Long, nơi các nhân vật lịch sử được huyền thoại hóa thông qua hình ảnh ẩn thân, tu hành và cứu dân độ thế. Khi cộng đồng cư dân dịch chuyển vào không gian đô thị, các thực hành tín ngưỡng này tiếp tục được tái cấu trúc và thích nghi, cho thấy di sản văn hóa không bất biến mà vận động như một hệ thống mở.

Cũng theo TS Chu Xuân Giao, tín ngưỡng đóng vai trò như một "mã định danh" giúp cộng đồng vừa hội nhập vào đời sống mới vừa duy trì ký ức về nguồn cội.

Gợi mở một khoảng trống cuộc đời Đức Thánh Trần ảnh 4

TS. Chu Xuân Giao với tham luận nhìn từ khía cạnh tôn giáo tín ngưỡng

Tọa đàm đã tiếp nhận gần 10 tham luận cùng nhiều ý kiến trao đổi học thuật của các giáo sư, tiến sĩ và chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực sử học, Hán Nôm, văn hóa và tôn giáo. Các tham luận được tổ chức theo 3 nhóm vấn đề chính gồm việc bước đầu hình thành các giả thuyết khoa học về chùa Thắng Nghiêm và thời tuổi trẻ của Trần Quốc Tuấn dựa trên bản Trần triều sự tích, phân tích mối liên hệ giữa hoạt động thờ phụng các danh tướng triều Trần ở Khúc Thủy với các không gian văn hóa lân cận, và khảo sát giá trị văn bản học của hệ thống tư liệu thư tịch cổ hiện còn.

Cách phân tầng này cho thấy tọa đàm không chỉ dừng ở việc trình bày phát hiện riêng lẻ, mà hướng tới việc xây dựng một nền tảng nghiên cứu tiếp nối, có khả năng mở rộng trong tương lai.

Nhận định về kết quả tọa đàm, nhà sử học Dương Trung Quốc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho rằng: "Cuộc tọa đàm đã đạt được những kết quả có ý nghĩa, nhằm phát hiện và góp phần làm rõ được một số vấn đề mới, góp phần bổ sung tư liệu, tài liệu mới cho việc nghiên cứu, biên soạn lịch sử Việt Nam nói chung, lịch sử 175 triều đại nhà Trần (1225-1400) nói riêng; đồng thời cũng đã nêu lên được những gợi mở, định hướng quan trọng để tiếp tục nghiên cứu làm rõ một số vấn đề lịch sử".

Trưng bày 300 hiện vật, hình ảnh khảo cổ ven biển và hải đảo
Trưng bày 300 hiện vật, hình ảnh khảo cổ ven biển và hải đảo
(Ngày Nay) - Hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam, ngày 15/11, Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa-Vũng Tàu (Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh) tổ chức khai mạc Không gian trưng bày chuyên đề “Khảo cổ học ven biển, hải đảo Thành phố Hồ Chí Minh - Những phát hiện mới giai đoạn 2020 -2025”.
Huế triển khai ba chính sách giảm phí tham quan di tích để kích cầu du lịch
Huế triển khai ba chính sách giảm phí tham quan di tích để kích cầu du lịch
(Ngày Nay) - Chiều 15/11, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế (thành phố Huế) cho biết, thành phố đã ban hành các quyết định triển khai ba chính sách giảm phí tham quan các điểm di tích thuộc Quần thể Di tích Cố đô Huế dành cho du khách sử dụng các tuyến giao thông du lịch mới, khách tham dự hội nghị, hội thảo, triển lãm (du lịch MICE) và khách sử dụng dịch vụ khám, chữa bệnh (du lịch y tế). Đây là các chính sách nhằm kích cầu du lịch của UBND thành phố Huế.
Nga tái khẳng định lập trường đàm phán về Ukraine
Nga tái khẳng định lập trường đàm phán về Ukraine
(Ngày Nay) - Ngày 15/11, Ngoại trưởng Sergei Lavrov khẳng định lập trường đàm phán của Moskva về Ukraine tiếp tục hướng tới các mục tiêu do Tổng thống Vladimir Putin đề ra hồi tháng 6/2024. Trong khi đó, phía Mỹ cho biết đang thúc đẩy đối thoại trực tiếp giữa Nga và các nước châu Âu về giải pháp cho cuộc xung đột.
Nghệ sĩ Đặng Văn Phúc chụp hình với một tiểu thương của khu chợ
“Chạm Đồng Xuân”: khám phá những “kho báu” nghệ thuật ẩn giấu trong lòng chợ
(Ngày Nay) - Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 từ 13-28/11/2026 , chương trình “Chạm Đồng Xuân”, với sự đồng hành của Ngân hàng TMCP Sài Gòn - Hà Nội (SHB), mang đến một hành trình trải nghiệm nghệ thuật độc đáo, nơi công chúng có thể tìm kiếm những “kho báu” sáng tạo ẩn mình giữa không gian giao thương tuổi đời hơn một thế kỷ.
TP. HCM: Dàn sao châu Á hội tụ tại Asian Television Awards
TP. HCM: Dàn sao châu Á hội tụ tại Asian Television Awards
(Ngày Nay) - Lễ trao giải Giải thưởng Truyền hình giải trí Châu Á lần thứ 31 - năm 2026 (31 st Asian Television Awards 2026 - ATA2026) diễn ra trong hai đêm 13 và 14/11/2026 tại Nhà hát Hòa Bình, TP.Hồ Chí Minh, quy tụ hơn 400 nghệ sĩ, nhà sản xuất, nhà làm phim và lãnh đạo các đài truyền hình châu Á và Việt Nam.
Các tác giả giao lưu, chia sẻ tâm huyết sáng tác sách tranh thiếu nhi tại chương trình “Gọi tên yêu thương, ươm mầm cảm xúc” vào sáng 14/11.
Các tác giả tìm cách giữ sức hút cho sách tranh thiếu nhi thời AI
(Ngày Nay) - Trước sự phát triển của AI và các hình thức đọc số, những người viết sách tranh thiếu nhi lựa chọn đầu tư vào câu chuyện, hình ảnh và cảm xúc; đồng thời đề cao vai trò đồng hành của cha mẹ để nuôi dưỡng thói quen đọc, giúp trẻ gắn bó với sách từ những năm đầu đời.