Tọa đàm quy tụ đông đảo các nhà khoa học, chuyên gia nghiên cứu thuộc các lĩnh vực Lịch sử, Hán Nôm, Văn hóa, Tôn giáo đến từ Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, các viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo.
Sự kiện diễn ra trong bối cảnh Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa, tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm của văn hóa như một động lực quan trọng cho phát triển kinh tế xã hội trong giai đoạn mới. Trong khung tham chiếu ấy, việc nhìn lại và đặt lại các vấn đề lịch sử không chỉ mang ý nghĩa học thuật mà còn gợi mở những tiếp cận mới đối với di sản văn hóa dân tộc.
Các tham luận trình bày tại tọa đàm cho thấy một hướng tiếp cận nhất quán dựa trên tư liệu và văn bản cổ, từ đó đặt lại nhiều vấn đề liên quan đến Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Đáng chú ý là các giả thuyết xoay quanh quãng thời gian tuổi trẻ hơn mười năm của Trần Quốc Tuấn gắn với việc ẩn cư tại chùa, vừa học tập vừa tu luyện, một giai đoạn chưa từng được các bộ chính sử ghi nhận rõ ràng.
Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng đề cập đến quá trình biến đổi tên gọi của chùa Thắng Nghiêm qua các thời kỳ lịch sử, cũng như vai trò của ngôi chùa trong không gian phụng thờ các danh tướng triều Trần tại vùng Khúc Thủy. Cách tiếp cận này góp phần phác thảo một không gian văn hóa lịch sử đậm đặc dấu ấn nhà Trần, gắn với ký ức về ba lần kháng chiến chống quân Nguyên ở thế kỷ XIII.
 |
Không gian Chùa Thắng Nghiêm - Khúc Thủy, xã Bình Minh, Hà Nội |
Các tham luận trình bày tại tọa đàm cho thấy nỗ lực tiếp cận công phu từ tư liệu và văn bản cổ. Nhiều nội dung được nêu ra liên quan đến Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn như giả thuyết về ngày tháng năm sinh; quãng thời gian tuổi trẻ khoảng hơn 10 năm ẩn cư tại chùa để học tập và tu luyện; cũng như quá trình biến đổi tên gọi của chùa Thắng Nghiêm qua các thời kỳ lịch sử. Các nhà nghiên cứu đồng thời đặt vấn đề về không gian phụng thờ các danh tướng triều Trần tại đình Khúc Thủy trong mối liên hệ với hệ thống đình chùa lân cận, tạo nên một không gian văn hóa đậm đặc dấu ấn nhà Trần gắn với 3 lần kháng chiến chống quân Nguyên (1258, 1285, 1288).
Chùa Thắng Nghiêm còn có tên chữ là Phúc Đống tự, tọa lạc tại thôn Khúc Thủy, xã Cự Khê, huyện Thanh Oai, nay thuộc xã Bình Minh, thành phố Hà Nội. Ngôi chùa có lịch sử lâu đời, trải qua nhiều lần biến đổi và hiện được tôn tạo khá khang trang. Đáng chú ý, trong khuôn viên chùa hiện diện khu thờ Vương triều Trần, trong đó có không gian phụng thờ Hưng Đạo Đại Vương.
 |
Toàn cảnh tọa đàm khoa học trong sáng 26/01 |
Do biến động lịch sử, nhiều tư liệu của chùa đã bị thất lạc. Tuy vậy, nhà chùa hiện còn lưu giữ và sưu tập được một số hiện vật và tài liệu quý, trong đó có các đồ gốm sứ có niên đại thời Trần. Những dấu tích này gợi mở khả năng chùa Thắng Nghiêm từng là một cơ sở tôn giáo có quy mô đáng kể trong giai đoạn nhà Trần.
Đặc biệt, bản sự tích về chùa được coi là một tài liệu có giá trị, mang tên Trần triều sự tích Thắng Nghiêm quốc tự. Văn bản chữ Hán này được chép theo thể thức thần tích, dựa trên kết cấu quen thuộc của dòng văn bản do Đại học sĩ Nguyễn Bính soạn và Quản giám bách Thần Nguyễn Hiền sao. Bản hiện còn được sao lại vào năm Thành Thái thứ 4 (tức năm 1892), theo bản chép năm Tự Đức thứ 3 (tức năm 1850) tại nhà một vị quan Thị lang họ Tô ở làng Bằng Đắng.
 |
PGS.TS. Đinh Quang Hải phát biểu tại Tọa đàm |
Từ nền tảng văn bản ấy, PGS.TS. Đinh Quang Hải, nguyên Viện trưởng Viện Sử học, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia nhận định: "Dù cuộc đời và sự nghiệp của Hưng Đạo Đại Vương đã được nghiên cứu sâu rộng trên nhiều phương diện, vẫn tồn tại một khoảng trống lịch sử chưa được các bộ chính sử đề cập. Đó là quãng thời gian hơn mười năm tuổi trẻ, từ khoảng bảy tuổi đến mười lăm mười sáu tuổi, khi Trần Quốc Tuấn lánh đi ẩn cư sau biến cố tháng Giêng năm Đinh Dậu".
Theo PGS.TS. Đinh Quang Hải, việc tiếp cận và đặt lại vấn đề này không nhằm khẳng định một cách vội vàng, mà góp phần mở ra hướng nghiên cứu bổ sung cho chân dung một nhân vật lịch sử lớn của thế kỷ 13.
Ở góc độ nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng, TS. Chu Xuân Giao nhấn mạnh việc thờ phụng các danh tướng triều Trần tại vùng Khúc Thủy, Thanh Oai mang đậm sắc thái địa phương, gắn với những truyền thuyết về mối quan hệ mật thiết giữa các nhân vật lịch sử và không gian chùa Phật.
Đây là một vùng không gian tín ngưỡng triều Trần đặc thù ở phía Nam kinh thành Thăng Long, nơi các nhân vật lịch sử được huyền thoại hóa thông qua hình ảnh ẩn thân, tu hành và cứu dân độ thế. Khi cộng đồng cư dân dịch chuyển vào không gian đô thị, các thực hành tín ngưỡng này tiếp tục được tái cấu trúc và thích nghi, cho thấy di sản văn hóa không bất biến mà vận động như một hệ thống mở.
Cũng theo TS Chu Xuân Giao, tín ngưỡng đóng vai trò như một "mã định danh" giúp cộng đồng vừa hội nhập vào đời sống mới vừa duy trì ký ức về nguồn cội.
 |
TS. Chu Xuân Giao với tham luận nhìn từ khía cạnh tôn giáo tín ngưỡng |
Tọa đàm đã tiếp nhận gần 10 tham luận cùng nhiều ý kiến trao đổi học thuật của các giáo sư, tiến sĩ và chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực sử học, Hán Nôm, văn hóa và tôn giáo. Các tham luận được tổ chức theo 3 nhóm vấn đề chính gồm việc bước đầu hình thành các giả thuyết khoa học về chùa Thắng Nghiêm và thời tuổi trẻ của Trần Quốc Tuấn dựa trên bản Trần triều sự tích, phân tích mối liên hệ giữa hoạt động thờ phụng các danh tướng triều Trần ở Khúc Thủy với các không gian văn hóa lân cận, và khảo sát giá trị văn bản học của hệ thống tư liệu thư tịch cổ hiện còn.
Cách phân tầng này cho thấy tọa đàm không chỉ dừng ở việc trình bày phát hiện riêng lẻ, mà hướng tới việc xây dựng một nền tảng nghiên cứu tiếp nối, có khả năng mở rộng trong tương lai.
Nhận định về kết quả tọa đàm, nhà sử học Dương Trung Quốc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho rằng: "Cuộc tọa đàm đã đạt được những kết quả có ý nghĩa, nhằm phát hiện và góp phần làm rõ được một số vấn đề mới, góp phần bổ sung tư liệu, tài liệu mới cho việc nghiên cứu, biên soạn lịch sử Việt Nam nói chung, lịch sử 175 triều đại nhà Trần (1225-1400) nói riêng; đồng thời cũng đã nêu lên được những gợi mở, định hướng quan trọng để tiếp tục nghiên cứu làm rõ một số vấn đề lịch sử".
