Người Huế rất ưa chuộng hình tượng Long Mã bởi tính chất ôn hòa và minh triết. Chính vì điều này, tại địa phương này, Long Mã được dùng để trang trí trên bình phong, với mong muốn về một cuộc sống thuận hòa, gia đạo yên ổn và con đường tiến thân dựa trên tri thức và đạo lý.
Ý nghĩa Long Mã trên bình phong
Theo Tiến sĩ Dương Quang Hiệp, Trưởng khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế, Long Mã là biểu tượng văn hóa - phong thủy đặc trưng của cố đô Huế dưới triều Nguyễn. Hình tượng này được lựa chọn phổ biến để trang trí trên bình phong, nhờ sự kết hợp hoàn hảo giữa ý nghĩa biểu tượng sâu sắc và chức năng thực tiễn trong kiến trúc truyền thống.
Bình phong không chỉ là yếu tố kiến trúc che chắn, mà còn đóng vai trò then chốt trong phong thủy, ngăn chặn tà khí, hỏa khí, uế khí xâm nhập, điều hòa sinh khí, dẫn cát khí vào nội thất. Trong hệ thống linh vật trang trí, Long Mã nổi bật với ba công năng lý tưởng: trấn tà khí (ngăn yếu tố bất lợi), dẫn cát khí (thu hút điềm lành), khai thông vận hội (mở đường thịnh vượng, tiến thủ). Chính bởi yếu tố này, Long Mã trở thành linh vật phù hợp để trang trí trên bình phong. Tại Huế, Long Mã được trang trí ở Đại Nội (như Cơ Mật Viện, Thái Bình Lâu, Tứ Phương Vô Sự Lâu), đình chùa, từ đường, đến nhà dân và các công trình giáo dục như bình phong nổi tiếng tại Trường Quốc Học.
Ông Hồ Phương, người làm nghề đắp tượng trên bình phong (thành phố Huế) chia sẻ: “Long Mã ở Huế thường được khắc họa trong bố cục hài hòa với núi non, sông nước, mây trời; kết hợp cùng non bộ và bể cạn đặt ngay sau hoặc cạnh bình phong. Sự sắp đặt này phản ánh thế giới quan truyền thống. Trên các bức bình phong, Long Mã thường được thể hiện theo điển tích “Long Mã phụ Hà đồ” - lưng chở Hà đồ. Đây là bức đồ hình bát quái từ trời ban cho Phục Hy, chân lướt trên sóng nước, đầu vươn tới tầng mây.
Theo ông Hồ Phương, việc trang trí tinh xảo bằng khảm sành sứ càng nâng tầm giá trị mỹ thuật, biến bình phong thành “tấm lọc sinh khí” hoàn hảo, vừa bảo vệ vừa gửi gắm triết lý sống thuận thiên, rèn luyện nhân cách, hướng tới sự thịnh vượng bền vững. Đây chính là nét độc đáo khiến Long Mã trên bình phong Huế không chỉ là họa tiết trang trí, mà còn là minh chứng sống động cho sự giao thoa hoàn mỹ giữa nghệ thuật, phong thủy và văn hóa cung đình Việt Nam.
Long Mã trong tâm thức người Huế
Theo truyền thuyết cổ phương Đông, Long Mã gắn liền với khoảnh khắc khai sinh quan trọng của tư duy triết học Á Đông. Dưới thời Phục Hy, Long Mã (đầu rồng, mình ngựa) xuất hiện trên sông Hoàng Hà, lưng mang Hà đồ. Vì thế, nó được tôn vinh là linh vật của thiên thư, biểu tượng cho trí tuệ trời ban, trật tự vũ trụ và sự vận hành hài hòa giữa trời - đất - con người.
Biểu tượng này mang ý nghĩa khai mở, giác ngộ và minh triết, mở đường cho một kỷ nguyên văn minh dựa trên tri thức và đạo lý. Khi dòng chảy văn hóa này lan tỏa và tiếp biến vào Việt Nam, Long Mã không chỉ là hình ảnh vay mượn mà được bản địa hóa sâu sắc, hòa quyện với tư duy âm dương - ngũ hành và quan niệm nhân sinh của người Việt. Tại Huế, hình tượng Long Mã được tiếp nhận và phát triển theo cách riêng biệt vừa trang trọng, chuẩn mực, vừa mềm mại, hài hòa với cảnh quan thiên nhiên và đời sống tinh thần, trở thành biểu tượng quen thuộc của kiến trúc cung đình lẫn dân gian.
Có nhiều năm nghiên cứu về hình tượng Long Mã trong nền văn hóa Huế, Tiến sĩ Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế cho hay, trong kho tàng biểu tượng truyền thống của phương Đông, Long Mã là một linh vật đặc biệt, không phổ biến theo kiểu đại chúng nhưng lại xuất hiện đúng chỗ, đúng lúc và mang theo những tầng ý nghĩa sâu xa. Ở Huế-vùng đất từng là kinh đô của triều Nguyễn, nơi hội tụ tinh hoa của tư duy Nho - Phật - Lão và mỹ học cung đình Việt Nam, Long Mã không chỉ tồn tại trong truyền thuyết hay thư tịch cổ, mà đã đi vào đời sống tinh thần, hiện diện bền bỉ trong kiến trúc, cảnh quan và tâm thức của con người xứ Huế. Chính từ nền tảng tư duy ấy, việc lựa chọn Long Mã làm linh vật biểu trưng cho Festival Huế là một quyết định mang nhiều tầng ý nghĩa.
Festival Huế, từ khi hình thành đến nay, không chỉ là một chuỗi sự kiện lễ hội, mà là không gian đối thoại văn hóa, nơi quá khứ và hiện tại gặp gỡ, nơi truyền thống được làm mới bằng tinh thần sáng tạo đương đại. Long Mã, với hình ảnh linh vật mang thiên thư cổ xưa nhưng luôn trong trạng thái vận động, trở thành biểu tượng phù hợp cho tinh thần ấy.
Theo Tiến sĩ Phan Thanh Hải, Long Mã là hình ảnh của sự dẫn dắt, khai mở và kết nối. Trong bối cảnh Huế bước vào một giai đoạn phát triển mới, trở thành thành phố trực thuộc Trung ương và lựa chọn con đường phát triển dựa trên nền tảng văn hóa - di sản, Long Mã gửi đi thông điệp - phát triển bằng trí tuệ, bằng sự hài hòa với thiên nhiên, sáng tạo...
“Từ truyền thuyết xa xưa đến kiến trúc cung đình, từ bình phong nhà vườn đến không gian lễ hội đương đại, Long Mã đã và đang hiện diện như một biểu tượng bền bỉ trong đời sống tinh thần của người Huế. Đó không chỉ là một linh vật trang trí, mà là kết tinh của một cách nghĩ, một hệ giá trị và một lựa chọn văn hóa mang tính dài hạn. Trong dòng chảy không ngừng của thời gian, khi Huế tiếp tục tìm kiếm sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại, hình ảnh Long Mã vẫn âm thầm nhắc nhớ về một con đường phát triển dựa trên minh triết, nhân văn và sự hài hòa...”, Tiến sĩ Phan Thanh Hải đánh giá.
