Việc luật hóa rõ hơn vai trò, sứ mạng, quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình của các cơ sở giáo dục đại học đã mở ra nhiều cơ hội phát triển, đặc biệt đối với các mô hình đặc thù như Đại học Quốc gia và Đại học Vùng. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, những thuận lợi song hành cùng không ít khó khăn, đòi hỏi tiếp tục được nhận diện, phân tích và tháo gỡ.
Nền tảng thuận lợi phát huy vai trò của Đại học Quốc gia và Đại học Vùng
Luật Giáo dục đại học 2025 gồm 9 chương 46 điều đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng nhằm khẳng định rõ hơn vị thế, vai trò chiến lược của các đại học đặc thù trong hệ thống giáo dục đại học quốc dân. Nội dung của Luật cũng phù hợp với tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, khẳng định rõ sứ mạng, vị thế pháp lý và vai trò dẫn dắt của các đại học đặc thù trong hệ thống giáo dục đại học quốc dân.
Theo Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Quý Thanh, Hiệu trưởng Trường đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội: Luật đã xác lập Đại học Quốc gia là một thiết chế giáo dục công lập đặc biệt, được Nhà nước giao phó những nhiệm vụ có tầm chiến lược, gắn trực tiếp với sự phát triển bền vững, năng lực cạnh tranh và vị thế quốc gia. Theo tinh thần đó, Đại học Quốc gia không còn được nhìn nhận chủ yếu như một tổ hợp các cơ sở đào tạo đa ngành, đa lĩnh vực, mà được xác định là một công cụ chiến lược của Nhà nước trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Đối với Đại học Vùng, Luật Giáo dục đại học 2025 lần đầu tiên quy định rõ sứ mạng trong luật định, khẳng định: “Đại học Vùng có sứ mạng tập hợp nguồn lực, thúc đẩy liên kết vùng, hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội của vùng; góp phần thực hiện nhiệm vụ chiến lược quốc gia”. Quy định này thể hiện sự cụ thể hóa rõ nét định hướng của Nghị quyết 71-NQ/TW về gắn giáo dục đại học với yêu cầu phát triển vùng, phát triển nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động, đồng thời bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục đại học cho người dân ở các khu vực khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Bên cạnh đó, Luật Giáo dục đại học 2025 cũng thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương lớn của Đảng; tạo hành lang pháp lý đồng bộ, hiện đại; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và phát huy vai trò trung tâm của giáo dục đại học trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Luật cũng đã tháo gỡ các điểm nghẽn, bất cập trong quá trình thi hành Luật Giáo dục đại học 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2018), thiết lập hệ thống tổ chức khoa học và công nghệ trong các cơ sở giáo dục đại học để thực hiện sứ mệnh phát triển nguồn nhân lực trình độ cao gắn với nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Hùng, Giám đốc Đại học Thái Nguyên cho biết, các Đại học Vùng ở nước ta được thành lập vào năm 1994 nhằm hình thành một trung tâm đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, trung tâm nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ tiên tiến; là nơi tư vấn và phản biện các chính sách phát triển nhằm đóng góp cho sự nghiệp phát triển bền vững kinh tế, văn hóa, xã hội của vùng. Hiện, Đại học Vùng không ngừng trưởng thành và lớn mạnh về mọi mặt trong hệ thống giáo dục quốc dân, đã đóng góp tích cực vào sự nghiệp phát triển kinh tế, xã hội vùng. Điều này được khẳng định trong Luật Giáo dục đại học năm 2025 đó là: “Đại học Vùng có sứ mạng tập hợp nguồn lực, thúc đẩy liên kết vùng, hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội của vùng; góp phần thực hiện nhiệm vụ chiến lược quốc gia”. Đây được coi là cơ sở pháp lý quan trọng để các đại học vùng phát huy vai trò trung tâm đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tạo điều kiện cho người học ở khu vực khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận giáo dục đại học thuận lợi hơn.
Bên cạnh đó, Luật Giáo dục đại học 2025 cũng đưa ra nhiều điểm mới mang tính đột phá như chuyển trọng tâm từ “mở ngành” sang “chuẩn chương trình đào tạo”, phát triển giáo dục đại học số, quy định về giảng viên đồng cơ hữu, cũng như các cơ chế đặc thù về tài chính, tài sản công. Theo Tiến sĩ Nguyễn Đình Hưng, Trưởng Ban Tài chính, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, việc xác lập mô hình quản lý tài chính hai cấp và cơ chế đơn vị dự toán cấp I đã tạo điều kiện thuận lợi cho Đại học Quốc gia chủ động phân bổ, điều phối và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, triển khai các dự án quy mô lớn, mang tính liên ngành, liên lĩnh vực.
Cần tháo gỡ khó khăn, vướng mắc khi triển khai Luật
Bên cạnh những thuận lợi, nhiều góc nhìn cũng thẳng thắn chỉ ra những khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai Luật Giáo dục đại học 2025 nhằm hiện thực hóa đầy đủ tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW, đặc biệt đối với Đại học Quốc gia và Đại học Vùng.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Hùng, Giám đốc Đại học Thái Nguyên cho rằng, “chưa thấy sự khác biệt nhiều giữa mô hình Đại học Vùng và mô hình đại học nói chung; khó xác định ‘cấp trung gian’ trong Đại học Vùng; mâu thuẫn giữa quản lý tập trung với phân cấp, phân quyền” là những vấn đề nổi cộm, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tập hợp, điều phối và sử dụng hiệu quả các nguồn lực chung để thực hiện sứ mạng liên kết vùng và hỗ trợ phát triển kinh tế – xã hội.
Đáng chú ý, Nghị quyết số 71/NQ-TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã nêu rõ yêu cầu: “xóa bỏ cấp trung gian, bảo đảm quản trị tinh gọn, thống nhất, hiệu lực, hiệu quả”. Đây được xác định là định hướng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với mô hình tổ chức và quản trị của Đại học Quốc gia và Đại học Vùng. Tuy nhiên, trong thực tiễn triển khai, việc chưa làm rõ “cấp trung gian” trong mô hình đại học vùng và đại học quốc gia đã dẫn đến không ít lúng túng, phát sinh mâu thuẫn giữa yêu cầu quản lý tập trung với đòi hỏi tăng cường tự chủ, phân cấp, phân quyền cho các trường đại học thành viên.
Từ góc độ nguồn nhân lực, Tiến sĩ Cao Xuân Tấn, Trưởng Ban Tổ chức cán bộ, Đại học Đà Nẵng nêu quan điểm, mô hình Đại học Vùng “chưa có quy định riêng, dẫn đến sự lúng túng trong quản trị và phân cấp”, trong khi “chế độ đãi ngộ của khu vực công lập chưa đủ sức hút so với khu vực tư nhân và doanh nghiệp lớn”, gây khó khăn trong việc thu hút, giữ chân đội ngũ giảng viên, nhà khoa học trình độ cao, đây là yếu tố then chốt để phát triển đại học nghiên cứu theo tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW.
Đối với Đại học Quốc gia, Tiến sĩ Nguyễn Đình Hưng, Trưởng Ban Tài chính, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cũng chỉ rõ thách thức trong điều phối, chia sẻ nguồn lực và kiểm soát rủi ro quản trị khi hệ thống có quy mô lớn, đa dạng, trong bối cảnh đẩy mạnh phân cấp, giao quyền tự chủ cho các đơn vị thành viên...
Có thể khẳng định, Luật Giáo dục đại học 2025 đã tạo ra khuôn khổ pháp lý quan trọng, mở ra nhiều cơ hội phát triển cho Đại học Quốc gia và Đại học Vùng trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, hiện thực hóa đầy đủ các mục tiêu mà Nghị quyết 71-NQ/TW và Luật đã đề ra, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định dưới luật, làm rõ mô hình tổ chức, xác định rõ và từng bước xóa bỏ “cấp trung gian”, đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm soát phù hợp. Đây là điều kiện quan trọng để Đại học Quốc gia và Đại học Vùng thực sự trở thành động lực phát triển giáo dục đại học. Chỉ khi tháo gỡ được những điểm nghẽn này, Đại học Quốc gia và Đại học Vùng mới có thể phát huy đầy đủ vai trò trụ cột, đóng góp hiệu quả vào phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học - công nghệ và phát triển bền vững đất nước trong thời kỳ mới, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.
