Năm 2025, các họa sĩ thuộc Trung tâm UNESCO Mỹ thuật Hà Nội và Tiến sĩ, họa sĩ Phan Thị Thanh Mai đã mang tranh Việt tham dự Triển lãm giao lưu nghệ thuật quốc tế lần thứ 32 diễn ra ở Seoul, Hàn Quốc, cùng sự tham gia của hơn 300 họa sĩ đến từ 18 nước trên thế giới. Tại đây, bà vinh dự khi được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hàn Quốc trao tặng Huân chương sáng tạo, một trong hai Huân chương danh giá duy nhất được trao tại sự kiện này. Đồng thời, tác phẩm sơn mài “Tình bạn không biên giới” của bà được trao bằng Sáng tạo nghệ thuật quốc tế với lối thể hiện tinh tế và giàu cảm xúc. Đây là phần thưởng cao quý dành cho những đóng góp không ngừng nghỉ của bà đối với hoạt động giao lưu văn hóa nghệ thuật quốc tế.
Người phụ nữ Việt: Mạch nguồn sáng tạo không cạn
Gần nửa thế kỷ miệt mài sáng tác, họa sĩ Thanh Mai đã để lại nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật, giành được nhiều giải thưởng uy tín trong và ngoài nước. Đề tài trong tranh của bà khá đa dạng: từ phong cảnh thiên nhiên, đất nước Việt Nam tươi đẹp, đến những tác phẩm ngợi ca tinh thần chiến đấu, lao động của quân và dân ta trong các giai đoạn lịch sử. Tuy nhiên, chính những bức chân dung phụ nữ mới là dấu ấn đậm nét nhất, làm nên “thương hiệu” hội họa Phan Thị Thanh Mai. Đó là chủ đề bà theo đuổi bền bỉ từ những ngày đầu cầm cọ cho đến hôm nay.
Phụ nữ trong tranh của bà hiện lên dịu dàng, bình dị nhưng ẩn chứa chiều sâu nội tâm và sức sống mạnh mẽ. Đó có thể là người mẹ tảo tần, thiếu nữ trong tà áo dài, người phụ nữ vùng cao trong trang phục dân tộc hay một gương mặt bình dị bắt gặp trong đời sống thường ngày. Mỗi bức tranh đều toát lên vẻ đẹp nhẹ nhàng, cuốn hút, thần thái thư thái nhưng sâu lắng, gợi cho người xem cảm giác gần gũi và đồng cảm.
Họa sĩ từng chia sẻ rằng, ngay từ khi bắt đầu học vẽ, bà đã thích và vẽ rất nhiều tranh về phụ nữ. Với bà, phụ nữ Việt Nam là hiện thân của vẻ đẹp toàn diện: vừa mềm mại, dịu dàng, vừa kiên cường, bền bỉ. Trong chiến tranh hay thời bình, phụ nữ luôn gánh vác nhiều vai trò, lao động, chăm sóc gia đình, sẵn sàng hy sinh vì Tổ quốc. Chính sự đa chiều ấy khiến bà luôn muốn khắc họa và tôn vinh họ bằng hội họa.
“Với tôi, người phụ nữ nào cũng đẹp, nên mặc nhiên trong tranh cũng sẽ đẹp. Tranh vẽ phụ nữ luôn đẹp và phải đẹp”, họa sĩ Thanh Mai bộc bạch. Quan niệm ấy không chỉ thể hiện tình yêu của bà dành cho đề tài này, mà còn cho thấy triết lý nghệ thuật nhất quán: hội họa phải chạm tới vẻ đẹp nhân văn sâu xa của con người.
 |
Điều đặc biệt trong tranh chân dung của Phan Thị Thanh Mai là nhân vật thường không phải những hình mẫu lý tưởng hóa, mà xuất phát từ chính đời sống. Đó có thể là mẹ đẻ, mẹ chồng, con gái, con dâu của bà, một thiếu nữ tình cờ gặp trên chuyến tàu, một người phụ nữ dân tộc trong chuyến đi thực tế vùng cao, hay đơn giản là một người hàng xóm, một đồng nghiệp thân quen. Những gương mặt ấy, qua con mắt và cảm xúc của người họa sĩ, trở thành những khoảnh khắc đời sống độc nhất vô nhị.
Mỗi bức tranh được bà trau chuốt kỹ lưỡng từ bố cục, màu sắc đến ánh nhìn, thần thái nhân vật. Với họa sĩ Thanh Mai, vẽ chân dung phụ nữ không đơn thuần là tái hiện hình thức bên ngoài, mà là hành trình chạm tới thế giới nội tâm đa chiều, phức tạp ẩn sâu bên trong. Chính điều đó khiến mỗi tác phẩm mang một sắc thái riêng, không trùng lặp.
Về phong cách, hội họa của Phan Thị Thanh Mai chủ yếu gắn với trường phái hiện thực – dòng tranh sử dụng ngôn ngữ tạo hình chân thật để khắc họa con người, phong cảnh và đời sống lao động thường nhật một cách gần gũi, dung dị. Những tác phẩm ấy không nhằm lý tưởng hóa hay tô vẽ, mà phản ánh thế giới như nó vốn có, với vẻ đẹp nguyên sơ và thuần khiết.
Tuy nhiên, gắn bó lâu dài với hiện thực không đồng nghĩa với việc tự giới hạn mình. Trái lại, họa sĩ Thanh Mai luôn khao khát làm mới tư duy sáng tạo. Bên cạnh tranh hiện thực, bà còn thử nghiệm và gặt hái thành công với dòng tranh trừu tượng. Đó là cách bà khẳng định rằng nghệ thuật không nên bị đóng khung trong bất kỳ khuôn mẫu nào, mà cần không ngừng vận động, khám phá những khả năng biểu đạt mới.
Nghệ thuật không biên giới
Sinh năm 1948 tại thành phố Vinh trong một gia đình có bố mẹ đều là bác sĩ, Phan Thị Thanh Mai sớm bộc lộ niềm đam mê hội họa từ nhỏ. Năm 15 tuổi, bà thi đỗ vào lớp trung cấp mỹ thuật, mở ra con đường gắn bó lâu dài với nghệ thuật. Sau đó, bà theo học Đại học Mỹ thuật Việt Nam và tốt nghiệp năm 1976.
Không dừng lại ở sáng tác, bà tiếp tục con đường nghiên cứu, bảo vệ thành công luận án tiến sĩ chuyên ngành mỹ học nghệ thuật vào năm 1996. Từ đó, bà vừa sáng tác vừa giảng dạy, dành nhiều tâm huyết cho công tác đào tạo tại các trường đại học, cao đẳng nghệ thuật ở Hà Nội, truyền cảm hứng và kinh nghiệm nghề nghiệp cho nhiều thế hệ họa sĩ trẻ.
 |
Hiện nay, bà là Giám đốc Trung tâm UNESCO Mỹ thuật Hà Nội, đồng thời là hội viên của Hội Mỹ thuật Việt Nam và Hội Mỹ thuật Hà Nội. Không chỉ gắn bó với không gian nghệ thuật trong nước, Phan Thị Thanh Mai là một trong những họa sĩ tiên phong đưa tranh Việt ra thế giới từ khá sớm. Ngay từ thập niên 1980, tranh của bà đã bắt đầu xuất hiện tại các triển lãm quốc tế. Năm 1982, bà là một trong những nghệ sĩ Việt Nam đầu tiên tham gia Triển lãm tranh hiện thực thế giới tại Bulgaria, một dấu mốc quan trọng mở đầu cho hành trình hội họa quốc tế kéo dài nhiều thập niên sau đó.
Từ Bulgaria, con đường nghệ thuật của bà tiếp tục mở rộng sang nhiều quốc gia như Trung Quốc, Thụy Điển, Na Uy, Hàn Quốc, Phần Lan và đặc biệt là Pháp. Trong vòng 15 năm, bà đã tham gia tới 18 cuộc triển lãm tại Pháp, cho thấy sự bền bỉ và sức sống lâu dài của tranh Việt trong môi trường nghệ thuật quốc tế. Bằng chính tác phẩm của mình, họa sĩ Phan Thị Thanh Mai lặng lẽ giới thiệu hội họa Việt Nam đến bạn bè quốc tế, để mỗi bức tranh trở thành một đại sứ văn hóa kể câu chuyện về con người và đất nước Việt Nam.
Không dừng lại ở việc tham gia triển lãm, giao lưu giới thiệu mỹ thuật ở các nước, họa sĩ Phan Thị Thanh còn tham gia thỉnh giảng ở Pháp về tranh sơn mài. Đánh giá về vị thế hội họa Việt Nam trên trường quốc tế, họa sĩ Thanh Mai cho rằng tranh sơn mài chính là “đặc sản”, thu hút sự quan tâm và được bạn bè quốc tế yêu mến, Họa sĩ Phan Thị Thanh Mai tự hào: “Tranh sơn mài Việt Nam có nét hồn hậu, tinh tế và nhiều cảm xúc, điều khó nhầm lẫn với các nền mỹ thuật khác vốn thiên về kỹ thuật và kỹ xảo”.
Theo họa sĩ, nghệ thuật không có biên giới. Ngôn ngữ của nghệ thuật là sự giao thoa bằng màu sắc, hình tượng và cảm xúc. Việt Nam ta rất đẹp với vô vàn di sản, mỗi lần mang tranh ra nước ngoài không chỉ là dịp giới thiệu tác phẩm, mà còn là cơ hội để thế giới hiểu hơn về con người và văn hóa Việt Nam.
Ở tuổi 78, dù đã đạt được nhiều giải thưởng và dấu ấn trong giới mỹ thuật, họa sĩ Phan Thị Thanh Mai vẫn đều đặn sáng tác mỗi ngày. Với bà, hội họa là đam mê, là lẽ sống, bà tin rằng nghệ thuật chỉ thực sự sống khi chạm tới trái tim công chúng.
