Chương trình do Công ty CP Sách Omega Việt Nam (Omega+), Tạp chí Xưa & Nay phối hợp Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II tổ chức.
Giữ di sản từ ký ức đô thị
Tại tọa đàm, TS Nguyễn Thị Hậu (còn có tên thân quen Hậu Khảo cổ) đã chia sẻ về những đặc trưng của đô thị Sài Gòn. Đó là một đô thị với cảnh quan tự nhiên sông nước, hướng biển và kết nối; hình thành trung tâm kinh tế - giao thương - công nghiệp - dịch vụ từ sớm; có quy hoạch đô thị hoàn chỉnh kiểu phương Tây, sớm hình thành thị dân, lối sống văn minh đô thị; đặc biệt là đa dạng văn hóa tộc người, liên tục nhập cư và biến động dân cư.
 |
TS Nguyễn Thị Hậu chia sẻ về ký ức đô thị tại tọa đàm - Ảnh: Minh Khang |
Từ những đặc trưng này đã hình thành hệ thống di sản văn hóa (vật thể và phi vật thể) đa dạng, nhiều tầng lớp, như: di tích khảo cổ; cảnh quan đô thị; công trình tôn giáo, tín ngưỡng; di tích thành lũy, công trình quân sự… Trong đó, rất nhiều di tích đã nhanh chóng biến mất trong dòng chảy đô thị hóa. Riêng quần thể kiến trúc người Hoa ở Chợ Lớn có thể nói là được bảo tồn khá tốt khi gắn với bản sắc một cộng đồng. Đó cũng chính là mấu chốt của việc bảo tồn di sản, chỉ khi cộng đồng có ý thức và trách nhiệm với việc bảo tồn di sản thì mới thúc đẩy được các chính sách, phương thức hiệu quả để bảo tồn di sản.
 |
Nhiếp ảnh gia Minh Hòa chia sẻ một lượng thông tin đồ sộ về di sản được ghi nhận qua bộ ảnh 7 ngôi trường có kiến trúc Pháp đẹp nhất Sài Gòn - Ảnh: Minh Khang |
Cũng theo TS Nguyễn Thị Hậu, di sản vật thể luôn liên quan đến phi vật thể mà với một đô thị như Sài Gòn thì giá trị phi vật thể đầu tiên, cần thiết nhất chính là “ký ức đô thị”. Khác với ký ức làng xã vốn phụ thuộc mối quan hệ truyền đời giữa người với người, ký ức đô thị ngắn hạn hơn và phụ thuộc vào quan hệ giữa con người với cảnh quan đô thị. Khi các cảnh quan quen thuộc, từng là dấu ấn nhận diện đô thị (như bùng binh Cây liễu, bùng binh chợ Bến Thành…) dần mất đi thì ký ức cũng nhạt dần và có sự đứt gãy giữa các thế hệ. Khi ký ức đô thị mất đi thì di sản cũng không còn.
 |
Nhiếp ảnh gia Minh Hòa với những câu chuyện về di sản sau ống kính - Ảnh: Minh Khang |
Vì thế, việc giữ gìn ký ức đô thị không tách rời với giữ gìn cảnh quan đô thị, trong đó đảm bảo bảo tồn cả quần thể không gian văn hóa chứ không chỉ riêng lẻ một công trình, di tích nào.
“Điển hình như chợ Bến Thành vốn là dấu ấn đô thị, đặc trưng của đô thị Sài Gòn nhưng nếu phía sau chợ mọc lên vài tòa nhà cao tầng, nếu bùng binh trước chợ biến mất, nếu phát triển dịch vụ thương mại lớn dưới khu vực ga metro… thì chợ Bến Thành có còn tồn tại? Đây thực sự là bài toán khó trong quá trình phát triển…” – TS Nguyễn Thị Hậu chia sẻ.
Để di sản lên tiếng
Có mặt tại tọa đàm, nhiếp ảnh gia Minh Hòa, nổi tiếng với những bộ ảnh về Sài Gòn, đã chia sẻ cách mình giữ gìn giá trị di sản qua ống kính nhiếp ảnh.
Những bộ ảnh nổi tiếng của anh, như: “Sài Gòn xưa và nay” – chụp đối chiếu cùng góc ảnh hình ảnh Sài Gòn hôm nay với ảnh tư liệu lịch sử; “Có một Sài Gòn bình yên đến thế” – về một buổi sớm mai ở Sài Gòn; “Có một Sài Gòn bình yên đến lạ” – về một Sài Gòn không bóng người trong thời gian giãn cách bởi đại dịch COVID-19, được đánh giá cao và lan tỏa rất mạnh bởi đã kể được câu chuyện sâu sắc và đầy cảm xúc về Sài Gòn - TPHCM chỉ bằng hình ảnh.
 |
Tọa đàm thu hút sự quan tâm của nhiều bạn trẻ - Ảnh: Minh Khang |
Cùng với đó, bộ ảnh về 7 ngôi trường có kiến trúc Pháp đẹp nhất Sài Gòn (cũng chụp trong đợt giãn cách) không chỉ giúp người xem khám phá vẻ đẹp kiến trúc mà quan trọng là câu chuyện đằng sau những di tích cả trăm năm tuổi. Nhiếp ảnh gia Minh Hòa đã công phu tìm hiểu về lịch sử các ngôi trường, cũng như từng chi tiết kiến trúc, từng hiện vật thu được trong ống kính để kể lại một cách sống động một phần lịch sử Sài Gòn - TPHCM.
 |
TS Nguyễn Thị Hậu mong rằng có thêm nhiều tiếng nói trách nhiệm về bảo tồn di sản, nhất là từ các bạn trẻ - Ảnh: Minh Khang |
Cả TS Nguyễn Thị Hậu và nhiếp ảnh gia Minh Hòa đều cho rằng, bảo tồn di sản không phải là “đóng băng” mà phải trở thành di sản sống, tiếp tục hiện hữu giữa đời sống đô thị. “Tại sao không dùng di sản để thu hút du lịch? Hãy để di sản tiếp tục kể câu chuyện của mình thu hút du khách đến khám phá. Nhiều nước vẫn bảo tồn và phát triển di sản từ du lịch như thế” – nhiếp ảnh gia Minh Hòa nói.
