Bản sắc của ẩm thực Việt không chỉ nằm ở nguyên liệu, mà còn ở bối cảnh văn hóa và cách thức kết hợp gia vị đầy tinh tế - nơi những biểu tượng như nước mắm trở thành một trải nghiệm độc bản, không thể được lý giải trọn vẹn bởi bất kỳ sự tương đồng nào.
"Giải mã" hương vị Việt bằng ngôn ngữ quê nhà
Được xem là biểu tượng của ẩm thực Việt Nam, nước mắm từ lâu không chỉ đơn thuần là một loại nước chấm, mà còn là thành tố tạo nên “linh hồn” cho vô số món ăn, từ những bát phở, bún chả cầu kỳ đến mâm cơm giản dị hằng ngày. Chính vì sự hiện diện dày đặc đó, nhiều bạn bè quốc tế khi mới tiếp xúc thường có xu hướng liên tưởng nước mắm với những gia vị đặc trưng tại quê hương họ - một cách để "vị giác" tìm thấy điểm tựa giữa một nền văn hóa mới.
Dohui, một du khách đến từ Hàn Quốc, chia sẻ rằng nước mắm khiến anh nhớ ngay tới Gochujang - loại tương ớt "quốc hồn quốc túy" thường xuất hiện trong Tteokbokki hay Bibimbap. Với anh, sự kết nối này không đến từ mùi vị tương đồng, mà đến từ một tư duy ẩm thực chung: cả hai dân tộc đều coi gia vị lên men là nền tảng của đời sống thường ngày. “Tôi đang so sánh nước mắm với Gochujang của Hàn Quốc,” Dohui chia sẻ. Tuy nhiên, khi đi sâu vào trải nghiệm, anh nhận ra "ngôn ngữ" của hai loại gia vị này có những bảng mã khác biệt. Nếu Gochujang mang kết cấu sánh đặc, vị cay nồng và có chút hậu ngọt đặc trưng, thì nước mắm lại lỏng hơn, mang vị mặn sâu và mùi hương nồng nàn hơn. “Gochujang sánh và cay hơn nước mắm, đồng thời cũng có vị đậm và ngọt hơn,” anh phân tích. Chính sự khác biệt về kết cấu và sắc thái ấy đã khiến Dohui nhận ra: dù cùng xuất thân từ kỹ nghệ lên men, nhưng nước mắm Việt mang trong mình một cá tính riêng, một cách kể chuyện rất khác về độ đậm đà mà không loại gia vị nào của Hàn Quốc có thể thay thế hoàn toàn.
 |
Ẩm thực Việt tạo dấu ấn bởi sự hòa quyện giữa nhiều tầng hương vị. Ảnh: St. |
Nơi những phép so sánh bắt đầu trở nên khập khiễng
Trong khi đó, với Tào Dục Hào, những liên tưởng ban đầu dần thay đổi sau những lần anh trực tiếp quay lại Việt Nam. Trước đó, phần lớn hình dung của anh về đồ ăn Việt đến từ các quán ăn tại Đài Loan - nơi hương vị đã được tinh chỉnh để chiều lòng khẩu vị địa phương. “Ở Đài Loan thậm chí có cả phở heo, trong khi sang đây tôi mới biết phở truyền thống chủ yếu là bò và gà,” anh kể.
Chính vì sự "lệch pha" này, ẩm thực Việt trong tưởng tượng của anh vốn khá thanh đạm. Nhưng khi thực sự trải nghiệm tại bản địa, anh mới ngỡ ngàng trước những lớp vị đa tầng. Những món ăn như bún bò Huế hay bún đậu mắm tôm mang đến một cú chạm vị giác mạnh mẽ, khác xa với những gì anh từng hình dung. Dù từng ví nước mắm với sốt Sacha - loại gia vị "quốc dân" tại Đài Loan - Hào vẫn thừa nhận cách nước mắm xuất hiện trong món ăn Việt mang đến trải nghiệm phong phú hơn nhiều. “Ẩm thực Việt Nam không chỉ có sự thanh nhẹ, mà là sự hòa trộn đậm đà của cay, chua, mặn, ngọt,” anh chia sẻ. Với anh, sự khác biệt không chỉ nằm ở bản thân gia vị, mà ở nghệ thuật kết hợp chúng trong từng món ăn cụ thể.
Cùng chung cảm nhận về sự "khác biệt giữa hình dung và thực tế" là Mẫn Kỳ, một người mang trong mình dòng máu Việt – Đài. Dù đã quen với hương vị quê mẹ qua những bữa cơm gia đình, cô vẫn không khỏi ngạc nhiên trước sự đa dạng của nước mắm khi đặt chân tới Việt Nam.
Ban đầu, mùi nước mắm trong ấn tượng của Mẫn Kỳ có phần hơi nồng và khó làm quen. Thế nhưng, khi thưởng thức cùng cơm sườn hay bún chả, định kiến đó hoàn toàn biến mất. “Nếu thêm nước mắm, hương vị trở nên khác hẳn, ngon và hài hòa hơn rất nhiều,” cô nói. Trong mắt Kỳ, nước mắm không còn là một thành phần tách biệt mà đã trở thành sợi dây liên kết khiến món ăn đạt đến sự hoàn hảo.
Càng trải nghiệm, những du khách này càng nhận ra các liên tưởng ban đầu chỉ là những nấc thang đầu tiên. Chúng có thể giúp họ bước gần hơn tới ẩm thực Việt, nhưng chưa bao giờ lý giải được trọn vẹn cái "thần" mà nước mắm mang lại cho mỗi món ăn trên mảnh đất này.
Nước mắm Việt: Một trải nghiệm không có sự tương đồng
Với Joycelyn và Glen, cặp đôi du khách đến từ một thành phố phía Bắc nước Úc, việc tìm kiếm một loại gia vị thực sự tương đồng với nước mắm Việt Nam dường như là một nhiệm vụ bất khả thi. Khi nỗ lực lục tìm trong ký ức vị giác những cái tên quen thuộc từ quê nhà, họ ngập ngừng nhắc đến dầu hào hay sốt cocktail – những loại gia vị gốc hải sản phổ biến ở quê nhà.
Thế nhưng, chính họ cũng nhanh chóng bật cười tự phủ định phép so sánh có phần khiên cưỡng ấy: “Giống như nước mắm ư? Không, tôi không nghĩ là có đâu”.
 |
Joycelyn và Glen – cặp vợ chồng du khách người Úc. |
Cặp đôi thừa nhận nước mắm để lại những ấn tượng phong phú nhờ sự đối lập giữa mùi hương và hương vị. Họ không ngần ngại chia sẻ về sự e dè ban đầu khi chạm mặt hương vị có phần nồng đậm và đặc trưng này, điều đó khiến người chưa quen dễ cảm thấy hơi "ngợp". Thế nhưng, họ lại bị thuyết phục hoàn toàn khi thấy loại gia vị này được chế biến trong các món ăn bản địa. “Khi dùng trong món ăn, mùi hương trở nên dễ chịu hơn. Hầu như món nào có nước mắm cũng đều ngon – tất nhiên là khi mùi không còn quá rõ,” Glen hóm hỉnh nhận xét. Sự thay đổi trong cảm giác của những vị khách này khẳng định vai trò then chốt của nước mắm trên bàn ăn Việt. “Nếu không có nước mắm, món ăn sẽ không còn giữ được đặc trưng vốn có. Nó thực sự làm mọi thứ ngon hơn rất nhiều,” đôi vợ chồng người Úc khẳng định. Chính khả năng biến đổi từ một hương vị gây e dè ban đầu thành chất xúc tác cho món ăn đã khiến nước mắm trở thành một trải nghiệm độc bản, không thể thay thế bởi bất kỳ loại gia vị nào khác.
Hành trình từ việc cố gắng so sánh đến lúc thừa nhận sự khác biệt chính là cách du khách quốc tế thực sự “chạm” vào bản sắc Việt. Những liên tưởng ban đầu chính là nhịp cầu để họ bắt đầu khám phá một thế giới hương vị hoàn toàn mới. Quả thực, nước mắm không cần đứng cạnh bất kỳ loại sốt nào để khẳng định vị thế của mình. Sự độc bản trong cách chế biến và tầng vị đã biến loại gia vị này thành linh hồn của bàn ăn Việt, nơi mọi hương vị đều có điểm giao hòa hợp. Qua "lăng kính" của nước mắm, du khách không chỉ thưởng thức một món ăn, mà còn đang trải nghiệm một nền ẩm thực đậm tính bản sắc dân tộc của dải đất hình chữ S.
