Theo hãng thông tấn Anadolu (Thổ Nhĩ Kỳ), khi cuộc chiến Nga - Ukraine sắp bước sang năm thứ 4, số phận của nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia (ZNPP) vẫn chưa được giải quyết trong bối cảnh các cuộc đàm phán hòa bình do Mỹ làm trung gian đang được đẩy mạnh nhằm chấm dứt cuộc xung đột kéo dài.
Nằm gần thành phố Enerhodar ở vùng Zaporizhzhia phía Đông Nam Ukraine, ZNPP là nhà máy điện hạt nhân lớn nhất châu Âu và nằm trong số 10 nhà máy lớn nhất thế giới. Nhà máy này cung cấp một phần năm lượng điện của Ukraine trước khi cuộc xung đột nổ ra vào tháng 2/2022.
Tình hình xung quanh nhà máy vẫn rất bất ổn kể từ khi chiến sự bùng phát. Nhà máy đã không cung cấp điện cho lưới điện quốc gia Ukraine kể từ tháng 9/2022, với các tổ máy phản ứng được đặt trong các trạng thái ngừng hoạt động khác nhau trong suốt thời gian đó.
Cơ sở này vẫn nằm dưới sự kiểm soát của Nga kể từ tháng 3/2022 và từ ngày 1/9/2022, các nhân viên của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) đã duy trì sự hiện diện tại nhà máy.
Chuỗi sự cố đe dọa an toàn hạt nhân
Kể từ khi chiến sự nổ ra, nhiều sự cố đã được báo cáo tại hoặc xung quanh ZNPP, làm gia tăng lo ngại về an toàn hạt nhân. Cả hai bên đều cáo buộc nhau nã pháo gây hư hại cơ sở hạ tầng và làm gián đoạn kết nối của nhà máy với hai đường dây điện bên ngoài.
Nhìn chung, ZNPP đã mất toàn bộ nguồn điện lưới hơn 10 lần kể từ khi xung đột diễn ra. Sự cố mất điện kéo dài nhất xảy ra vào năm ngoái, bắt đầu từ ngày 23/9/2025 và kéo dài đến ngày 23/10/2025. Trong những sự cố như vậy, nhà máy đã dựa vào máy phát điện diesel khẩn cấp để cung cấp năng lượng cho hệ thống làm mát lò phản ứng và các chức năng an toàn hạt nhân thiết yếu khác.
Ngoài ra, việc đập Kakhovka bị phá huỷ vào tháng 6/2023 đã làm dấy lên những lo ngại mới về an toàn do mực nước trong hồ chứa Kakhovka, nguồn cung cấp chính cho hệ thống làm mát của nhà máy, bị cạn kiệt.
Tuy nhiên, Tổng Giám đốc IAEA Rafael Grossi cho biết các đánh giá cho thấy không có mối đe dọa tức thời nào đối với sự an toàn của nhà máy, viện dẫn một số nguồn nước thay thế khác. Nước làm mát cho 6 lò phản ứng được cung cấp thông qua 11 giếng nước ngầm, trong khi hồ làm mát của nhà máy sẽ đóng vai trò là nguồn cung cấp chính nếu các giếng trên không hoạt động được.
Cuối tháng trước, IAEA thông báo về việc sửa chữa đường dây điện quan trọng dự kiến kéo dài vài ngày gần ZNPP, trong bối cảnh lệnh ngừng bắn cục bộ do cơ quan giám sát hạt nhân của Liên hợp quốc làm trung gian. Ông Grossi cảm ơn cả hai bên đã đồng ý với khoảng thời gian ngừng bắn tạm thời này nhằm khôi phục việc truyền tải điện, tăng cường an toàn hạt nhân. IAEA sau đó xác nhận rằng việc sửa chữa đã hoàn tất.
Việc sửa chữa đánh dấu lần thứ ba trong những tháng gần đây mà một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời được đàm phán và giám sát bởi IAEA cho phép tiến hành công việc trên các đường dây điện bị hư hỏng.
Vấn đề khó khăn nhất trong đàm phán hòa bình
Tình trạng của ZNPP được mô tả là một trong những vấn đề khó khăn nhất trong chuỗi các cuộc đàm phán do Mỹ làm trung gian nhằm đạt được thỏa thuận chấm dứt giao tranh. Kể từ tháng 11 năm ngoái, một loạt các cuộc đàm phán đã tập trung vào một khuôn khổ hòa bình, với các cuộc tham vấn được tổ chức tại Thụy Sĩ và Mỹ.
Các cuộc thảo luận ban đầu tập trung vào một dự thảo đề xuất gồm 28 điểm, được cho là yêu cầu Ukraine phải nhượng bộ lớn. Bản dự thảo đó sau đó đã được sửa đổi thành một văn bản gồm 20 điểm sau các cuộc đàm phán chuyên sâu giữa các quan chức Ukraine, châu Âu và Mỹ.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã phác thảo một số yếu tố của kế hoạch sửa đổi trong một cuộc họp báo hồi tháng 12 vừa qua. Ông nhận định số phận của ZNPP là một trong những vấn đề khó khăn nhất còn lại và cho biết Mỹ đã đề xuất việc vận hành chung nhà máy này bởi Kiev, Moskva và Washington.
Tổng thống Zelensky mô tả đề xuất này là rất đáng tiếc và không hoàn toàn thực tế từ góc nhìn của Ukraine. Thay vào đó, ông đưa ra một đề xuất thay thế, theo đó nhà máy sẽ được vận hành bởi một liên doanh giữa Kiev và Washington.
Nga chưa đưa ra bình luận nào về phát biểu của ông Zelensky và đã tránh thảo luận công khai chi tiết về đề xuất sửa đổi. Hiện cả Moskva và Kiev đều tiếp tục công khai khẳng định quyền kiểm soát hoạt động của nhà máy, và đến nay vẫn chưa có bước đột phá nào được xác nhận trong các cuộc đàm phán.
