Cách nhóm 11 quốc gia châu Á - Thái Bình Dương phản ứng trước việc Trung Quốc trở thành thành viên CPTPP sẽ có ý nghĩa chiến lược to lớn không chỉ đối với khu vực mà còn đối với toàn thế giới.
CPTPP không chỉ là một khuôn khổ kinh tế đơn thuần để thiết lập các điều khoản mới về thương mại và kinh doanh giữa các quốc gia thành viên. CPTPP ban đầu được thiết kế để tạo ra các quy tắc minh bạch cho các luồng dữ liệu và thương mại trong khối với tư cách là một liên minh xây dựng quy tắc do các nước như Mỹ và Nhật Bản dẫn đầu và nhằm gây áp lực lên Trung Quốc để chấp nhận các quy tắc đó.
Nhưng số phận của hiệp định thương mại đã thay đổi đáng kể. Ngay khi lên nhậm chức, cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump đã rút khỏi thỏa thuận thương mại này. Do đó, 11 quốc gia đã ký hiệp ước mà không có nền kinh tế lớn nhất thế giới và hiệp định có hiệu lực vào cuối năm 2018. Người kế nhiệm của Trump, Joe Biden, cũng chưa sẵn sàng quay trở lại hiệp ước.
Bắc Kinh coi sự vắng mặt của chính quyền mới tại Washington Mỹ là một mở đầu chiến lược tuyệt vời, và tháng trước đã có động thái để tận dụng lợi thế đó. Rõ ràng, mục đích của các nhà cầm quyền Bắc Kinh là biến hiệp định thành một khu vực kinh tế với Trung Quốc là trung tâm.
Các quốc gia thành viên CPTPP nên phản ứng như thế nào trước động thái của Trung Quốc? Có hai ý kiến tranh cãi giữa các nhà hoạch định chính sách và các chuyên gia.
Một là chủ động ủng hộ các cuộc đàm phán thành viên của Trung Quốc. Để tham gia CPTPP, Trung Quốc cần thực hiện các bước để làm hài hòa các chính sách và quy định của mình với các tiêu chuẩn do hiệp định đặt ra, chẳng hạn như nới lỏng các quy định về luồng dữ liệu xuyên biên giới, loại bỏ chính sách trợ giúp các doanh nghiệp nhà nước thông qua mua sắm chính phủ và trợ cấp của nhà nước, và cấm lao động cưỡng bức.
Những người ủng hộ việc tham gia của Trung Quốc cho rằng tư cách thành viên CPTPP sẽ thúc đẩy nước này thúc đẩy các cải cách chính sách và quy định và do đó đóng vai trò như một chất xúc tác cho những thay đổi căn bản.
Nhóm còn lại, phản đối ý kiến trên. Họ chỉ ra rằng Trung Quốc sẽ yêu cầu các ngoại lệ đặc biệt đối với các quy tắc nhất định của CPTPP, vì nước này sẽ rất khó đáp ứng tất cả các tiêu chuẩn mà hiệp định đặt ra. Bằng cách chấp nhận bất kỳ ngoại lệ nào như vậy, cả khối sẽ không đưa Trung Quốc đến gần hơn với các tiêu chuẩn của CPTPP, mà trên thực tế, sẽ thúc đẩy hiệp định hướng tới một tiêu chuẩn của Bắc Kinh.
Ngoài ra, có một trường hợp cứng rắn hơn là không cho phép Trung Quốc tham gia CPTPP. Một quốc gia chỉ được phép tham gia hiệp ước khi tất cả các thành viên đồng ý cho phép tham gia. Nếu Trung Quốc trở thành thành viên, Bắc Kinh sẽ có thể phủ quyết đơn xin gia nhập của Mỹ và Đài Loan.
Mỹ sẽ mãi mãi bị loại trừ trong khi Trung Quốc định hình lại CPTPP thành một công cụ mạnh mẽ cho các tham vọng chiến lược của họ ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Các chuỗi cung ứng của khu vực sẽ được tích hợp vào hệ sinh thái khổng lồ của Trung Quốc, vốn sẽ thống trị bối cảnh kinh tế khu vực, phù hợp với chiến lược quốc gia của chính quyền Bắc Kinh.
Việc Trung Quốc gia nhập CPTPP cũng sẽ có tác động khôn lường đến môi trường an ninh của khu vực. Vào tháng 4 năm 2015, sau đó cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Ash Carter, trong một bài phát biểu tại Viện McCain tại Đại học Bang Arizona về "giai đoạn tiếp theo" của việc Mỹ tái cân bằng ở châu Á-Thái Bình Dương, nhấn mạnh rằng "việc thông qua TPP có tầm quan trọng ngang một tàu sân bay."
Nói cách khác, việc để Trung Quốc nắm quyền kiểm soát CPTPP sẽ khiến Mỹ tổn thất chiến lược to lớn, lớn hơn cả việc Mỹ mất đi một tàu sân bay.
Sau khi nộp đơn xin gia nhập CPTPP vào ngày 16/9, Trung Quốc đã không lãng phí thời gian để bắt đầu đàm phán. Chủ tịch Tập Cận Bình, Bộ trưởng Ngoại giao Vương Nghị và các quan chức cấp cao của Bộ Thương mại Trung Quốc đã điện đàm tới các nhà hoạch định chính sách hàng đầu của 5 trong số 11 thành viên CPTPP.
Trung Quốc đã sớm nhận được sự ủng hộ của Brunei, Mexico và New Zealand vì nỗ lực tiến vào câu lạc bộ 11 thành viên này. Chính phủ Trung Quốc đang đẩy mạnh chiến dịch vận động hành lang để giành được sự ủng hộ của các thành viên CPTPP để bắt đầu các cuộc đàm phán thành viên chính thức.
Một trong những nguồn tin liên quan đến vấn đề này cảnh báo rằng chỉ còn là vấn đề thời gian trước khi tất cả các thành viên CPTPP, ngoại trừ những nước cảnh giác với Trung Quốc, như Nhật Bản, Australia và Canada, gật đầu chấp nhận đơn xin gia nhập của Bắc Kinh.
Các cuộc đàm phán chính thức về đơn xin gia nhập của một quốc gia sẽ không bắt đầu nếu không có sự đồng thuận hoàn toàn giữa tất cả các thành viên hiện có. Điều này khó có thể sớm xảy ra đối với Trung Quốc. Tuy nhiên, ít nhất Trung Quốc cũng gần đạt được mục tiêu ban đầu là chia rẽ và làm suy yếu vai trò của khối CPTPP trong việc chống lại ảnh hưởng ngày càng tăng của nước này trong khu vực.
Vậy cần làm gì để ngăn sự chia rẽ giữa các thành viên CPTPP? Các thành viên CPTPP trước tiên nên tập trung vào việc khuyến khích Mỹ quay trở lại, chứ không phải vội vàng tiến tới các cuộc đàm phán với Trung Quốc. Một số nhà phân tích chỉ ra rằng việc Washington quay trở lại hiệp ước là điều không tưởng.
Để chắc chắn, ngay cả khi Tổng thống Biden muốn đưa Mỹ trở lại thỏa thuận, chính quyền của ông sẽ phải đối mặt với một loạt các trở ngại chính trị lớn. Theo một nguồn tin thân cận với Nhà Trắng, những người phản đối CPTPP không chỉ bao gồm những người ủng hộ Trump mà còn cả những đảng viên Dân chủ thân cận với các liên đoàn lao động, những người đều coi bất kỳ hiệp ước thương mại tự do nào đều dẫn đến việc người Mỹ mất đi cơ hội việc làm ở nước ngoài.
Điều đó không có nghĩa là không có hy vọng. Trong cuộc họp được của các nhà lãnh đạo Nhật Bản, Mỹ, Australia và Ấn Độ vào ngày 24/9, cựu Thủ tướng Nhật Bản Suga Yoshihide đã thúc giục ông Biden đưa Mỹ gia nhập CPTPP.
Mặc dù không đưa ra bất kỳ cam kết nào, Tổng thống Biden đã đáp lại rằng ông "sẽ suy nghĩ" về tác động của viễn cảnh Trung Quốc gia nhập CPTPP.
Matthew Goodman, phó chủ tịch cấp cao phụ trách kinh tế của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, không loại trừ khả năng Washington tái gia nhập nhóm.
"Vẫn có khả năng Mỹ sẽ quay trở lại hiệp định. Động thái của Trung Quốc sẽ giúp Biden có cơ hội đối mặt với vấn đề CPTPP một cách nghiêm túc và xem xét lại các lựa chọn của mình", ông Goodman chỉ ra.
Tuy nhiên, ngay cả khi Tổng thống Biden quyết định đi theo hướng đó, ông sẽ yêu cầu đàm phán lại để bổ sung các điều khoản được thiết kế nhằm xoa dịu các công đoàn trong nước chống lại thỏa thuận. Các cuộc đàm phán lại có thể sẽ mất nhiều thời gian.
Triển vọng này càng làm cho các thành viên CPTPP trở nên cẩn trọng hơn trong việc tránh thực hiện bất kỳ động thái vội vàng nào nhằm thúc đẩy quá trình Trung Quốc gia nhập hiệp ước, vốn vẫn là cơ sở thúc đẩy các quy tắc thương mại và đầu tư công bằng và minh bạch trong khu vực.
