Amazon trải rộng trên hơn 5,2 triệu km2, tương đương diện tích gấp khoảng 12 lần bang California (Mỹ). Khu rừng này đóng vai trò thiết yếu trong việc điều hòa chu trình nước toàn cầu, lưu trữ lượng carbon khổng lồ, là nơi sinh sống của khoảng 47 triệu người và sở hữu mức độ đa dạng sinh học cao nhất hành tinh.
Thế nhưng, khoảng 17% diện tích Amazon đã bị chặt phá hoặc suy thoái nghiêm trọng và phần lớn đã được chuyển đổi thành đất nông nghiệp. Bên cạnh đó, các hoạt động khai thác dầu khí và khai thác khoáng sản trái phép vẫn tiếp tục lấn sâu vào rừng. Nhiều nhà khoa học cảnh báo Amazon đang tiến gần tới một “điểm tới hạn” (tipping point) – ngưỡng mà khi vượt qua, hệ sinh thái có thể thay đổi nhanh chóng và khó phục hồi.
Theo nhà nghiên cứu Bernardo Flores thuộc Đại học Santiago de Compostela (Tây Ban Nha), tương lai của Amazon phụ thuộc vào sự kết hợp của nhiều nguy cơ khác nhau. Trong đó, ba mối đe dọa chính gồm: Biến đổi khí hậu; Phá rừng; Cháy rừng. Biến đổi khí hậu khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện thường xuyên hơn, với mùa mưa trở nên ẩm ướt hơn và mùa khô kéo dài, khắc nghiệt hơn.
Diện tích rừng giảm, một vòng luẩn quẩn nguy hiểm sẽ hình thành. Ít cây xanh đồng nghĩa với lượng mưa giảm. Mưa ít hơn khiến rừng tiếp tục suy thoái. Rừng mất đi lại làm giảm khả năng hấp thụ carbon, từ đó đẩy nhanh quá trình nóng lên toàn cầu. Nhiệt độ tăng cao lại tiếp tục gây tổn hại cho rừng.
Khi rừng trở nên khô hạn hơn, nguy cơ cháy rừng cũng gia tăng. Hệ thống đường sá mở rộng vào sâu trong rừng càng tạo điều kiện cho khai thác gỗ trái phép, săn bắt và nhiều hoạt động bất hợp pháp khác, kéo theo các đám cháy ngày càng khó kiểm soát. Một ví dụ điển hình là “vành đai phá rừng”, khu vực rộng khoảng 500.000 km2 nằm dọc rìa Amazon, hiện được xem là mặt trận phá rừng lớn nhất thế giới. Tại đây, cây cối chết nhiều hơn, tán rừng xuất hiện nhiều khoảng trống và dây leo thân gỗ phát triển dày đặc. Các loài dây leo này cạnh tranh ánh sáng và dinh dưỡng với cây lớn, làm giảm đáng kể khả năng sinh tồn của cây rừng cũng như sự đa dạng sinh học. Theo Flores, khi dây leo bao phủ toàn bộ khu vực, cảnh quan rừng nguyên sinh gần như biến mất.
Một số nghiên cứu từng cảnh báo Amazon có thể chuyển đổi thành thảo nguyên (savanna). Tuy nhiên, Flores cho rằng chỉ một phần nhỏ diện tích có thể diễn biến theo hướng này. Lý do là hệ sinh thái thảo nguyên tự nhiên vốn có các loài thực vật bản địa phong phú. Trong khi đó, những khu vực bị suy thoái ở Amazon lại đang bị xâm lấn bởi các loài cỏ ngoại lai do hoạt động chăn nuôi gia súc đưa vào. Các loài cỏ này làm giảm đa dạng sinh học và ngăn cản sự phục hồi của hệ thực vật bản địa.
Kịch bản có khả năng xảy ra hơn là sự hình thành một hệ sinh thái suy thoái với tán cây thưa thớt, nơi các loài cây chịu lửa, dây leo, dương xỉ và cỏ ngoại lai cùng phát triển.
Sự suy thoái của Amazon sẽ tác động trực tiếp đến thế giới động vật. Các loài sống dưới nước được xem là nhóm dễ bị tổn thương nhất. Khi các đợt hạn hán kéo dài từ một đến ba năm liên tiếp xảy ra, các vùng đất ngập nước sẽ khô cạn và trở thành nguồn nhiên liệu cho cháy rừng. Điều này có thể dẫn đến những đợt tuyệt chủng diễn ra rất nhanh ở nhiều khu vực.
Không chỉ thiên nhiên chịu ảnh hưởng, hàng triệu người dân bản địa đang sinh sống trong rừng Amazon cũng sẽ phải đối mặt với những hậu quả nghiêm trọng. Christian Poirier, Giám đốc chương trình của tổ chức Amazon Watch ví tình cảnh này như việc sân sau nhà bạn bị san phẳng bằng máy ủi và nguồn nước sinh hoạt bị đầu độc. Khi môi trường sống bị hủy hoại, nhiều cộng đồng buộc phải rời bỏ vùng đất tổ tiên để tìm nơi sinh sống mới.
Một Amazon suy tàn không chỉ là vấn đề của Nam Mỹ. Các nhà khoa học cảnh báo điều này có thể làm cho hệ thống khí hậu toàn cầu trở nên hỗn loạn hơn. Lượng mưa tại nhiều khu vực Nam Mỹ sẽ giảm mạnh, trong khi hiện tượng nóng lên toàn cầu tiếp tục gia tăng.
Trong kịch bản xấu nhất, Trái Đất có thể đồng thời chứng kiến nhiều điểm tới hạn khí hậu bị vượt qua, bao gồm: Băng ở Greenland tan nhanh; Các dòng hải lưu quan trọng suy yếu; Amazon mất khả năng tự duy trì. Những quá trình này có thể cộng hưởng lẫn nhau, đẩy hành tinh sang trạng thái khí hậu nóng hơn đáng kể với các hậu quả lâu dài và khó đảo ngược.
Tuy vậy, các nhà khoa học cho rằng Amazon vẫn có cơ hội được cứu.Khác với một số rủi ro khí hậu khác như băng tan hay mực nước biển dâng, nạn phá rừng về lý thuyết có thể được đảo ngược thông qua các chương trình phục hồi và tái trồng rừng quy mô lớn.
Theo Arie Staal, chuyên gia về khả năng phục hồi hệ sinh thái tại Đại học Utrecht (Hà Lan), đây là một trong số ít “công tắc” mà con người vẫn còn có thể chủ động điều chỉnh.
Thông điệp của giới khoa học khá rõ ràng: muốn bảo vệ Amazon và ổn định khí hậu toàn cầu, thế giới cần sớm chấm dứt tình trạng phá rừng. Và quan trọng hơn, cơ hội để làm điều đó vẫn chưa biến mất.
