Theo cảnh báo của các chuyên gia, hiện tượng thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu, kết hợp với La Nina đã khiến lượng mưa vượt trung bình ở miền Nam châu Phi đầu năm 2026, gây ngập lụt diện rộng, tạo thêm nhiều ổ nước đọng, môi trường “lý tưởng” cho muỗi truyền bệnh. Điều này không đồng nghĩa với việc sốt rét “di chuyển” sang khu vực mới, mà là các ổ dịch sẵn có đang bị khuếch đại, với mùa lây truyền kéo dài hơn và các đợt bùng phát dữ dội hơn.
Giáo sư Jantjie Taljaard (Đại học Stellenbosch - Nam Phi) cho biết các khu vực nông thôn và rìa của vùng nguy cơ sốt rét là nơi dễ bị tổn thương nhất. Ông nhấn mạnh khí hậu thay đổi đang “khuếch đại” các điểm nóng hiện hữu, thay vì mở rộng bản đồ dịch bệnh một cách đơn thuần.
Tác động của thời tiết cực đoan cũng gây khó khăn lớn cho công tác phòng chống dịch. Lũ lụt có thể khiến nhiều khu vực bị cô lập, làm gián đoạn hoạt động phun thuốc và kiểm soát muỗi, trong khi nắng nóng cực đoan ảnh hưởng đến chuỗi lạnh bảo quản vaccine và vật tư y tế.
Theo Viện Quốc gia về Các bệnh truyền nhiễm (NICD), số ca sốt rét tại Mpumalanga, một tỉnh Đông Bắc Nam Phi, giáp Mozambique và Eswatini, đã tăng gấp 4 lần trong tháng 1 so với cùng kỳ năm trước, đe dọa mục tiêu thanh toán bệnh sốt rét vào năm 2029 của Nam Phi.
Tại tỉnh Gauteng, nơi có trung tâm kinh tế Johannesburg và Pretoria, dù không phải vùng thường xuyên xuất hiện sốt rét, vẫn ghi nhận hơn 400 ca mắc và 11 ca tử vong trong 3 tháng đầu năm 2026. Phần lớn là ca nhập khẩu, song giới chức y tế đánh giá đây vẫn là tín hiệu đáng lo ngại.
Tại phòng khám Cunningmoore, nhân viên y tế liên tục xử lý các mẫu máu từ nhiều làng xung quanh. Trong phòng thí nghiệm đơn sơ, họ sử dụng thuốc nhuộm Giemsa để phát hiện ký sinh trùng sốt rét dưới kính hiển vi, với tốc độ tương đương các cơ sở y tế hiện đại cách đó 50 km.
Giới chức y tế địa phương cho biết biến đổi thời tiết đang buộc hệ thống phòng dịch phải thay đổi cách tiếp cận, không còn dựa hoàn toàn vào yếu tố mùa vụ. Bà Sharon Lindiwe Nyoni, quản lý chương trình sốt rét tỉnh Mpumalanga, cho biết: “Ngay cả mùa Đông cũng vẫn ghi nhận lây truyền”.
Theo bà, thách thức hiện nay không chỉ là kiểm soát muỗi mà còn là duy trì khả năng tiếp cận cộng đồng trong điều kiện thời tiết cực đoan. Một số người dân vẫn nghi ngờ biện pháp phun thuốc diệt muỗi và từ chối hợp tác, khiến công tác phòng chống gặp khó khăn.
