 |
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định di sản văn hóa không chỉ cần được bảo tồn mà còn có thể trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế. Trong bối cảnh đó, công nghiệp văn hóa đang được kỳ vọng trở thành một trong những động lực tăng trưởng mới, góp phần đưa các giá trị văn hóa và bản sắc Việt Nam lan tỏa rộng rãi hơn trong đời sống kinh tế - xã hội.
Lễ hội truyền thống không chỉ là hoạt động tín ngưỡng hay sinh hoạt cộng đồng mà còn có thể trở thành một phần của “kinh tế di sản”. Khi được tổ chức và khai thác hợp lý, các hoạt động lễ hội có khả năng tạo ra những tác động lan tỏa đến nhiều lĩnh vực như du lịch, dịch vụ và các ngành công nghiệp văn hóa.
Chính vì vậy, cách tổ chức và vận hành lễ hội cần thay đổi để vừa khai thác được giá trị kinh tế vừa lưu giữ được bản sắc văn hóa của địa phương. Thay vì chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước, lễ hội có thể từng bước trở thành nguồn tạo sinh kế cho cộng đồng thông qua các dịch vụ lưu trú, ẩm thực, trải nghiệm văn hóa, tiêu thụ sản phẩm đặc trưng vùng miền cũng như sự kết nối với các tuyến du lịch và doanh nghiệp lữ hành.
Lễ hội xuân Yên Tử trong những năm gần đây đã góp phần nâng cao giá trị và vị thế của di sản, đồng thời thúc đẩy nhiều hoạt động sáng tạo nhằm quảng bá hình ảnh vùng di sản. Bên cạnh các nghi lễ truyền thống, lễ hội còn tổ chức nhiều chương trình biểu diễn nghệ thuật với nhạc cụ dân tộc, trò chơi dân gian, cùng những hoạt động khám phá văn hóa ẩm thực của cộng đồng người Dao Thanh Y dưới chân núi Yên Tử. Song song với đó là hội chợ trưng bày, giới thiệu sản phẩm OCOP và liên hoan ẩm thực các vùng miền với quy mô hàng trăm gian hàng, nơi giới thiệu các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, đặc sản địa phương và ẩm thực đặc trưng của Quảng Ninh cũng như nhiều tỉnh, thành khác.
Có thể thấy, lễ hội đang tham gia vào một quá trình chuyển đổi đáng chú ý khi những thực hành văn hóa vốn tồn tại trong đời sống cộng đồng dần được phát triển thành các sản phẩm có thể được trải nghiệm và chia sẻ trong xã hội hiện đại dưới các hình thức sáng tạo như chương trình nghệ thuật, tour trải nghiệm hay những sản phẩm mang dấu ấn bản sắc địa phương. Nhờ đó, các giá trị văn hóa có khả năng lan tỏa trong đời sống đương đại, di sản cũng có thêm cơ hội được tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đồng thời, địa phương cũng từng bước hình thành các sản phẩm du lịch văn hóa mang dấu ấn riêng, góp phần xây dựng hình ảnh điểm đến và tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội gắn với bảo tồn di sản.
 |
Trên bình diện quốc tế, xu hướng này cũng phát triển mạnh mẽ tại Nhật Bản khi các lễ hội truyền thống không chỉ là sinh hoạt văn hóa địa phương mà còn trở thành điểm nhấn quan trọng của du lịch văn hóa. Những lễ hội như Gion Matsuri ở Kyoto hay Nebuta Matsuri ở Aomori mỗi năm thu hút hàng triệu du khách, đồng thời tạo ra hệ sinh thái kinh tế xung quanh lễ hội từ sản phẩm thủ công, ẩm thực đến các hoạt động biểu diễn nghệ thuật.
Ông Yoshioka Norihiko, Giám đốc Quỹ Giao lưu Văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam, chia sẻ trong Diễn đàn Sáng tạo châu Á 2025 với chủ đề “Tương lai bền vững từ nguồn lực văn hóa và sáng tạo”: “Các lễ hội, nghệ thuật biểu diễn và điện ảnh tài liệu đang trở thành nền tảng quan trọng để Nhật Bản xây dựng sức mạnh mềm và thương hiệu sáng tạo quốc gia. Việt Nam có thể tham khảo các mô hình này khi phát triển điểm đến văn hóa”.
Phát triển lễ hội gắn với công nghiệp văn hóa ở Việt Nam đang có nhiều cơ hội khi nước ta có hàng nghìn lễ hội truyền thống trên khắp mọi miền. Các lễ hội giờ đây không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng mà còn có tiềm năng trở thành nguồn lực phát triển du lịch văn hóa, kinh tế cho đất nước. Tuy nhiên, lễ hội là những thực hành văn hóa sống gắn bó chặt chẽ với đời sống cộng đồng, luôn vận động và biến đổi qua các thế hệ.
Vì vậy, theo ThS Cao Trung Vinh, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam: “Việc đưa lễ hội vào dòng chảy của công nghiệp văn hóa không phải là điều tiêu cực. Ngược lại, nếu được tổ chức hợp lý, quá trình này có thể góp phần tạo sinh kế và mang lại nguồn thu cho cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải đặt cộng đồng chủ thể ở vị trí trung tâm của quá trình phát triển, tôn trọng tiếng nói và sự tham gia của họ trong việc tổ chức, bảo tồn và khai thác giá trị lễ hội”.
 |
Nếu trước đây, sinh kế từ lễ hội chủ yếu gắn với các hoạt động buôn bán nhỏ lẻ như hàng quán, đồ lễ hay dịch vụ trông giữ xe, thì trong bối cảnh kinh tế sáng tạo, lễ hội đang dần mở rộng thành một hệ sinh thái văn hóa đa dạng với nhiều hoạt động sáng tạo gắn với di sản như chương trình nghệ thuật, trải nghiệm du lịch văn hóa, sản phẩm thủ công hay các sản phẩm thiết kế mang cảm hứng từ truyền thống. Đây cũng là xu hướng đang diễn ra ở nhiều quốc gia châu Á.
Tại Diễn đàn Sáng tạo châu Á 2025, bà Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam nhận định: “Châu Á đang là không gian thử nghiệm mạnh mẽ cho các mô hình phát triển dựa trên văn hóa và sáng tạo. Sự hòa quyện giữa bản sắc địa phương, nghề thủ công, ký ức đô thị và công nghệ đương đại đã giúp nhiều quốc gia hình thành những hệ sinh thái sáng tạo giàu bản sắc”.
Một ví dụ đáng chú ý là việc xây dựng các sản phẩm nghệ thuật gắn với di tích và nhân vật lịch sử. Tại quần thể di tích Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, trong không gian chùa Hoa Yên, các chương trình sân khấu hóa về hành trình tu hành của Huyền Quang - Đệ tam Tổ Thiền phái Trúc Lâm đã được xây dựng. Việc kết hợp giữa nghệ thuật trình diễn và không gian tâm linh giúp du khách có cơ hội tiếp cận câu chuyện lịch sử và giá trị tinh thần của di tích theo cách trực quan hơn.
Hay tại lễ hội đền Bạch Mã (Hà Nội) năm 2026, ban tổ chức đã xây dựng chương trình ca nhạc cổ truyền di sản “Nhạc ta sử tích” theo hình thái của một buổi hát thờ nơi đình miếu cộng đồng Việt xưa, nhằm kết nối lịch sử sự tích của không gian di tích vào dòng chảy lịch sử văn hát truyền thống Việt Nam. Bên cạnh đó, Đền Bạch Mã còn cho ra mắt một bộ sản phẩm đặc hữu mang dấu ấn văn hóa, kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và ngôn ngữ thiết kế đương đại.
 |
Những hoạt động này cho thấy lễ hội không chỉ là không gian diễn ra các nghi lễ truyền thống mà còn có thể trở thành nguồn chất liệu để hình thành nhiều sản phẩm văn hóa khác nhau, từ chương trình nghệ thuật, sản phẩm sáng tạo cho tới trải nghiệm du lịch. Khi được xây dựng trên nền tảng câu chuyện lịch sử và giá trị văn hóa của di tích, các sản phẩm này vừa tạo thêm sức hút cho điểm đến, vừa góp phần mở rộng khả năng tiếp cận di sản đối với công chúng.
Tuy nhiên, quá trình đưa văn hóa truyền thống vào nhịp sống đương đại đang đặt ra những vấn đề bất cập khi ở một số nơi đã xuất hiện tình trạng giản lược, sân khấu hóa quá mức hoặc thương mại hóa di sản theo kiểu minh họa, khuấy động phong trào, phục vụ du lịch nhưng thiếu chiều sâu văn hóa, làm suy giảm giá trị nguyên gốc.
Như chia sẻ của PGS.TS Lê Văn Tấn, Phó Trưởng khoa phụ trách Khoa Du lịch, Trường Đại học Công đoàn: “Mọi điểm đến du lịch tâm linh hoặc lễ hội đều phải gắn với yếu tố thiêng, tức là giá trị gốc, giá trị lõi của di sản. Nếu một điểm đến không gắn với yếu tố thiêng, mà chỉ tổ chức hoành tráng về hình thức, thì sớm muộn cũng bị biến tướng hoặc trở thành nơi tham quan mang tính phong trào; khi du khách nhận ra không tồn tại giá trị cốt lõi, họ sẽ từ chối quay trở lại”.
 |
Một dấu ấn đáng chú ý trong quá trình đổi mới lễ hội là sự xuất hiện của nhiều mô hình trải nghiệm mới như tour đêm tại di tích, bảo tàng số, các chương trình sân khấu hóa hay việc ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong truyền tải giá trị di sản. Đây cũng là xu hướng đang được ngành du lịch và các nhà quản lý quan tâm, đặc biệt trong quá trình xây dựng các sản phẩm du lịch lễ hội và du lịch tâm linh.
Trong bối cảnh đó, trải nghiệm tâm linh không còn dừng lại ở việc du khách đến chiêm bái hay thực hành nghi lễ mà yêu cầu địa phương xây dựng những hoạt động trải nghiệm hấp dẫn hơn, nhằm hình thành điểm nhấn cho điểm đến và khuyến khích du khách quay trở lại. Điều này đồng nghĩa với việc các sản phẩm du lịch lễ hội cần được định hình rõ ràng hơn, từ nội dung văn hóa đến cách thức tổ chức trải nghiệm.
Trong những năm gần đây, lễ hội Tịch điền Đọi Sơn bên cạnh nghi lễ cày tịch điền truyền thống, đã xuất hiện thêm hoạt động vẽ trang trí trên thân trâu để tìm ra con trâu được chọn tham gia nghi lễ. Trước đây, trâu dùng cho nghi lễ thường được chọn theo tiêu chí khỏe mạnh và sạch sẽ. Việc đưa yếu tố trang trí vào lễ hội đã tạo ra nhiều ý kiến tranh luận, bởi đây là chi tiết không nằm trong truyền thống ban đầu của nghi lễ.
Ở góc độ truyền thông, việc vẽ trang trí trên trâu lại tạo ra hiệu ứng thị giác mạnh, thu hút sự chú ý của công chúng và du khách. Những hình ảnh này nhanh chóng lan tỏa trên các phương tiện truyền thông và mạng xã hội, khiến nhiều người tò mò tìm đến lễ hội. Bên cạnh đó, khi các nghệ sĩ từ nhiều địa phương khác tham gia trang trí, sức lan tỏa của lễ hội cũng được mở rộng ra ngoài phạm vi cộng đồng địa phương.
 |
Tuy nhiên, việc đưa các yếu tố mới vào lễ hội cũng đặt ra những câu hỏi về ranh giới giữa sáng tạo và bảo tồn. ThS Cao Trung Vinh cho rằng: “Việc ứng dụng công nghệ hay các hình thức trình diễn hiện đại có thể giúp thu hút công chúng và tạo nguồn thu cho địa phương. Nhưng thiếu sự cân nhắc, những can thiệp này cũng có thể ảnh hưởng đến không gian di tích hoặc làm thay đổi cấu trúc truyền thống của lễ hội”.
Theo ThS Vinh, lễ hội là di sản văn hóa phi vật thể, vì vậy cần được duy trì trong mối quan hệ gắn bó với cộng đồng. Nếu các hoạt động trình diễn hiện đại chủ yếu do các đơn vị tổ chức sự kiện thực hiện mà cộng đồng địa phương không còn giữ vai trò chủ thể thì cộng đồng sẽ dần trở nên xa lạ với di sản của mình.
