Edgar Morin (sinh năm 1921) là một trong những trí thức hàng đầu của thế kỷ XX–XXI, nổi tiếng với học thuyết tư duy phức hợp – cách nhìn liên ngành giúp con người nhận thức thế giới trong sự đa chiều, liên kết và tránh những giản lược đơn giản.
Là triết gia, xã hội học gia và chứng nhân của hơn một thế kỷ biến động, Morin dành cả đời để suy tư về lịch sử, tri thức và tương lai nhân loại. Qua cuốn sách gồm 16 “bài học” ngắn gọn nhưng sắc sảo, ông không kể lịch sử theo lối biên niên truyền thống mà đặt ra câu hỏi cốt lõi: Lịch sử liệu có thật sự dạy chúng ta điều gì?
Cụ thể, ông cho rằng lịch sử không vận hành theo quy luật tuyến tính hay tất định. Thay vào đó, nó luôn chứa đựng những bất ngờ, nghịch lý và hệ quả ngoài dự tính như những điều tưởng chừng bất khả thi vẫn có thể xảy ra, trong khi ý định tốt đẹp đôi khi dẫn đến kết quả trái ngược.
Với tư duy phức hợp, Morin mời gọi độc giả nhìn lịch sử như một quá trình sống động, đa nguyên nhân, nơi hành động con người luôn gắn với bối cảnh xã hội, văn hóa, niềm tin, cảm xúc và giới hạn của chính mình. Cuốn sách không đưa ra kết luận cứng nhắc hay bài học sẵn có, mà khơi mở một cách nhìn tỉnh táo, khiêm nhường và nhân văn hơn về quá khứ, hiện tại và tương lai.
Tại buổi tọa đàm, ba diễn giả chính đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc, làm nổi bật giá trị thời sự của tác phẩm. Dịch giả Nguyễn Sinh Viện – người chuyển ngữ cuốn sách sang tiếng Việt – nhấn mạnh thách thức lớn nhất là truyền tải tinh thần “tư duy phức hợp”.
 |
Ba diễn giả chính tại buổi tọa đàm gồm dịch giả Nguyễn Sinh Viện, TS. Vũ Đức Liêm, TS. Ninh Xuân Thao. Ảnh: Nguyệt Linh |
Dịch giả Nguyễn Sinh Viện cho rằng khái niệm này tuy trừu tượng nhưng rất gần gũi với đời sống; mỗi người đều ít nhiều vận dụng nó khi đánh giá vấn đề xã hội. “Tư duy phức hợp giúp chúng ta có độ lùi cần thiết để nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện và sát với thực tế hơn", ông Viện chia sẻ. Cùng với đó, dịch giả kỳ vọng độc giả Việt Nam sẽ tiếp cận sách không chỉ như công trình học thuật mà như lời mời gọi suy tư, nuôi dưỡng tinh thần linh hoạt và cởi mở.
TS. Vũ Đức Liêm, giảng viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, khẳng định lịch sử cần được hiểu như một chỉnh thể hệ thống, trong đó mọi sự kiện phải đặt trong bối cảnh đa tầng với nhiều yếu tố tác động.
 |
Bản dịch tiếng Việt của cuốn sách mới nhất (xuất bản năm 2025) được triết gia Edgar Morin công bố khi ông bước sang tuổi 100. Ảnh: Nguyệt Linh |
“Khi phân tích lịch sử, chúng ta không thể tách rời hành động của con người khỏi môi trường sống, điều kiện xã hội và tâm lý đã định hình nên họ,” TS. Liêm nhận định. Cách tiếp cận này không chỉ giúp tái hiện quá khứ sống động hơn mà còn hỗ trợ đắc lực cho nghiên cứu và giảng dạy lịch sử trong bối cảnh tri thức ngày càng liên ngành.
Các diễn giả cùng nhấn mạnh rằng, trong thế giới hôm nay đầy khủng hoảng và biến động nhanh chóng, cách nhìn của Morin càng trở nên cấp thiết. Nếu lịch sử chỉ được ghi nhớ như những mốc thời gian khô cứng, nó sẽ mất đi ý nghĩa thực sự. Ngược lại, khi được tiếp cận như một thực thể sống động với vô vàn lựa chọn và hệ quả khó lường, lịch sử mới thực sự trở thành nguồn tri thức quý giá cho hiện tại và tương lai.
Buổi tọa đàm không chỉ là hoạt động ra mắt sách mà còn là không gian đối thoại mở, khơi gợi nhiều hướng suy nghĩ cho người tham dự. Qua tiếng nói chiêm nghiệm của Edgar Morin – một trí tuệ đã sống trọn vẹn cùng thế kỷ đầy biến động – độc giả được nhắc nhở rằng điều quan trọng không phải tìm kiếm bài học cố định từ quá khứ, mà là học cách đặt câu hỏi đúng và nhìn nhận thế giới trong sự đa chiều, phức hợp của nó.
