Chuyện chưa kể về nữ đạo diễn, NSƯT ham làm nghề đến tai biến, giàu thành tích bậc nhất điện ảnh Việt

Việt Linh không bắt đầu con đường điện ảnh từ những giấc mơ lãng mạn. Bà sớm thể hiện năng khiếu viết lách từ năm 13 tuổi. Năm 1968, khi vừa tròn 17 tuổi, bà quyết định rời gia đình và mái trường để tham gia cách mạng.

Tại Xưởng phim Giải phóng, Việt Linh đảm nhận công việc hậu cần. Dù vậy, bà vẫn dành thời gian viết truyện và quan sát đời sống. Truyện ngắn Hương vú sữa đăng báo là một trong những thành quả ban đầu của bà trong lĩnh vực sáng tác.

Từ năm 1970, bà tham gia điện ảnh qua các công việc nền tảng như dựng phim, biên tập và viết kịch bản tài liệu. Thay vì đảm nhận ngay vị trí đạo diễn, Việt Linh chọn cách tích lũy kinh nghiệm từ cơ bản, giúp bà nắm vững cấu trúc và ngôn ngữ điện ảnh.

Năm 1979, bà được cử sang Liên Xô học tập. Thay vì tiếp tục theo ngành biên kịch, bà thi chuyển sang chuyên ngành đạo diễn. Quá trình đào tạo chuyên sâu tại đây đã giúp bà có nền tảng vững chắc về cả nghệ thuật lẫn kỹ thuật làm phim.

Sau khi trở về nước, trong bối cảnh điện ảnh Việt Nam còn nhiều khó khăn, Việt Linh nhanh chóng lao vào công việc. Chỉ trong vài năm, bà liên tục cho ra đời các tác phẩm: Nơi bình yên chim hót (1986), Phiên tòa cần chánh án (1987), Một cuộc đời bị đánh cắp (1988), Gánh xiếc rong (1989)…

Gánh xiếc rong là bộ phim mang lại thành công lớn. Tác phẩm không chỉ được đón nhận trong nước mà còn gây tiếng vang quốc tế, giành Đạo diễn xuất sắc và Bông sen Bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần IX (1990), giải Khán giả tại Nantes (Pháp), Bằng khen UNICEF tại Liên hoan phim Berlin (1991), Giải thưởng Lớn tại Fribourg (1992) cùng nhiều giải khác tại châu Âu.

Cảnh trong phim Gánh xiếc rong (1989). Ảnh: VFDA

Dấu ấn của quỷ (1992) tiếp tục thể hiện chiều sâu tư tưởng khi đặt ra những vấn đề về định kiến xã hội và bản chất con người. Bộ phim nhận giải Đặc biệt của Ban giám khảo tại Liên hoan phim Việt Nam lần X (1993) và một số giải thưởng tại Liên hoan phim châu Á – Thái Bình Dương.

Với Chung cư (1999), bà quay về những câu chuyện đời thường, giản dị nhưng giàu cảm xúc, phản ánh sự chuyển biến của xã hội qua số phận cá nhân.

Mê Thảo – thời vang bóng (2002) được xem là một trong những đỉnh cao sự nghiệp. Bộ phim mang đậm phong cách tác giả với không gian nghệ thuật vừa cổ điển vừa hiện đại, đan xen giữa thực và ảo. Tác phẩm nhận Giải Khuyến khích của Hội Điện ảnh Việt Nam, Giải Nhì của Tổ chức Francophonie (2003), Giải Bông hồng vàng tại Liên hoan phim Bergamo cùng nhiều giải thưởng khác tại Liên hoan phim Việt Nam lần XIV (2004).

Phong cách của Việt Linh thường nghiêng về phân tích tâm lý nhân vật và chiều sâu nội tâm hơn là kịch tính bên ngoài. Các tác phẩm của bà vì vậy mang đậm dấu ấn cá nhân, thường được xếp vào dòng phim tác giả.

Năm 2005, Việt Linh bị tai biến, buộc phải tạm dừng vai trò đạo diễn. Sau đó, bà tiếp tục đóng góp cho điện ảnh thông qua viết kịch bản, biên tập và tham gia các dự án khác. Với bà, điện ảnh không chỉ là nghề mà còn là một phần quan trọng của cuộc sống.