Một chân dung xẩm đương đại
Tại buổi ra mắt album Mai Tuyết Hoa – Xẩm trong cõi đời vol.2, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa và ê kíp dành nhiều thời gian chia sẻ về định hướng sáng tạo, quá trình thu thanh và quan điểm làm nghề với xẩm trong bối cảnh hôm nay.
Không khí buổi giới thiệu không dừng ở việc quảng bá một tác phẩm mới, mà giống một cuộc mổ xẻ nghề, nơi từng ca khúc được lần lại từ ý tưởng ban đầu, thử nghiệm nghệ thuật cho tới những lần chỉnh sửa kỹ lưỡng trong phòng thu.
Theo Mai Tuyết Hoa: "Album được xây dựng trên nguyên tắc đan xen xẩm cổ và xẩm mới, để người nghe có thể tiếp cận đồng thời hai lớp cảm xúc, một hướng về nguồn cội, một gắn với đời sống đương đại".
Những làn điệu quen thuộc như Một quan là sáu trăm đồng hay Tránh xa tệ nạn vẫn giữ điệu xẩm tàu điện, nhưng được đẩy tiết tấu nhanh hơn, tạo cảm giác gọn và sắc. Điệu xẩm sai cũng được khai thác theo hướng mới, tăng tính kịch và độ tương phản trong biểu đạt. Mai Tuyết Hoa cho biết, với nhóm Xẩm Hà Thành, mỗi sản phẩm ra đời cần có dấu ấn sáng tạo riêng, nhưng không được rời khỏi cốt cách xẩm.
 |
Mai Tuyết Hoa hát Tránh xa tệ nạn thuộc Xẩm trong cõi đời vol.2 cùng con trai Trần Bá Nam Khánh. Ảnh: BTC |
Tên gọi Xẩm trong cõi đời được lựa chọn để nhấn mạnh trục nội dung của album. Mỗi bài xẩm là một câu chuyện, một lát cắt nhân sinh, phản chiếu những va đập và gập ghềnh của đời sống thường nhật. Những câu chuyện ấy hướng con người về điều thiện, về sự thấu hiểu và lòng biết ơn.
Mai Tuyết Hoa chia sẻ nhóm theo đuổi một định hướng rõ ràng, phần thực sự cổ truyền thì bảo tồn đến nơi đến chốn, còn phần phát triển sẽ dựa trên nền cổ để kể câu chuyện hôm nay, từ nhân tình thế thái đến các vấn đề xã hội đương thời, kể cả những chủ đề tuyên truyền phòng tránh tệ nạn.
Đồng hành xuyên suốt dự án là nhạc sĩ Nguyễn Quang Long, người gắn bó với Mai Tuyết Hoa nhiều năm trong cả nghệ thuật lẫn đời sống. Sự hiểu nhau giúp anh viết tác phẩm sát với chất giọng, cá tính biểu đạt cũng như giới hạn kỹ thuật của ca sĩ. Một số ca khúc trong album được sáng tác riêng theo kiểu "đo ni đóng giày" cho Mai Tuyết Hoa, mỗi bài là một câu chuyện riêng, vừa giữ tinh thần xẩm truyền thống vừa có hơi thở sáng tạo mới.
Theo đó, Nguyễn Quang Long nhìn nhận dấu ấn trước đây của Mai Tuyết Hoa gắn với xẩm tàu điện trữ tình, nhẹ và tinh, hợp với hình dung về người con Hà Nội. Tuy nhiên, sau nhiều năm trải nghiệm, nghệ sĩ cần đi sâu hơn vào những tầng nội tâm khác. Album mới vì thế mở rộng biên độ biểu đạt, không chỉ giữ nét duyên mà còn tăng độ dày và độ sắc trong cảm xúc của người phụ nữ từng trải.
Anh cũng lý giải việc thường gửi gắm các sáng tác về Hà Nội cho Mai Tuyết Hoa bởi giọng hát của chị không mang độ thấm đẫm dân gian như cố nghệ nhân Hà Thị Cầu, cũng không có độ thương đến quặn thắt như lớp nghệ nhân xẩm tiền bối, nhưng lại thể hiện rõ hình ảnh người hát xẩm phố phường thời hiện đại, đậm màu dân gian đương thời, hợp với xẩm Hà Nội, xẩm tàu điện, xẩm thập ân mang phong vị đô thị, trữ tình vừa phải và vẫn giữ được nét dí dỏm.
Nhập thân trong từng ca khúc
Tiếp nối câu chuyện định hướng sáng tạo, trong sự kiện ra mắt, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cũng chia sẻ sâu hơn về quá trình thu thanh và những kỷ niệm phía sau từng ca khúc. Chị cho biết trong album có một số bài được nhạc sĩ Nguyễn Quang Long viết riêng cho giọng hát và cá tính biểu đạt của mình, tuy nhiên cách xử lý vẫn đòi hỏi độ nhập thân cao hơn.
Theo chị, có bài đến thuận lợi bất ngờ, có bài lại khiến cả ê kíp phải lao tâm khổ tứ. Với Ơn cha nghĩa mẹ, Mai Tuyết Hoa chỉ cần thu đúng một lần vì đã ngấm rất sâu tinh thần bài hát nên khi vào phòng thu có thể hát liền một mạch. Thời điểm đó nhạc sĩ Nguyễn Quang Long đang công tác tại TP.HCM, không có mặt trực tiếp, bản thu được gửi đi và được đồng ý ngay sau khi nghe.
Trái lại, Ghen là một kỷ niệm khó quên khi Mai Tuyết Hoa bị người bạn thân nhạc sĩ chỉnh từng câu, từng chữ. Có lúc Nguyễn Quang Long yêu cầu chị phải hát với cảm giác như cơn ghen đang thật sự trào ra, "hát như cấu cắn" người khác. Vì xử lý quá hiền thì mất thần thái, không còn đúng bản chất cảm xúc. Người nghệ sĩ buộc phải đặt mình vào trạng thái tâm lý của nhân vật trữ tình, sống trong cảm xúc đó thay vì chỉ thể hiện bề mặt giai điệu.
 |
Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, Kiên Ninh và MC Nguyễn Hữu Chiến Thắng (từ phải sang) tại sự kiện. Ảnh: BTC |
Ở góc độ âm nhạc, nghệ sĩ Phạm Đình Dũng, giám đốc âm nhạc của album, cho biết dự án tiếp tục khai thác chất giọng đanh, chắc, giàu cá tính nhưng vẫn tạo cảm giác gần gũi của Mai Tuyết Hoa. Phần lớn các bài có sự tham gia của khách mời, tạo nên thế đối thoại thay vì độc diễn. Người nghe sẽ thấy một Mai Tuyết Hoa khác so với các dự án hát cùng những nghệ sĩ bậc đàn anh trước đây, cũng như khác với album vol một phát hành cách đây bảy năm.
Quá trình thu thanh cũng được tổ chức theo cách phù hợp với đặc thù xẩm. Kiên Ninh, người phụ trách phòng thu và đồng hành với Xẩm Hà Thành nhiều năm, cho biết thu xẩm khác rõ so với tân nhạc. Nhạc cụ hoàn toàn mộc, mỗi âm sắc có cá tính riêng, không thể xử lý theo lối công nghiệp.
"Với tôi, dàn dây tương đối thuận lợi, nhưng nhạc cụ gõ là thử thách lớn nếu muốn giữ đúng thần thái. Xẩm cần không khí diễn xướng trực tiếp, nghệ sĩ phải nhìn nhau, bắt nhịp với nhau thì mới ra chất. Với album này, nhiều sáng tác mới, lời mới, cách trình diễn mới chỉ thật sự hoàn chỉnh khi cả nhóm ngồi cùng nhau trong phòng thu, có buổi chỉ để thu nháp, nghe lại, bàn tiếp rồi mới thu chính thức", Kiên Ninh nhận định.
Nối mạch di sản bằng câu chuyện hôm nay
Một điểm nhấn đặc biệt của album là ca khúc Tránh xa tệ nạn do Mai Tuyết Hoa thể hiện cùng con trai Trần Bá Nam Khánh, nghệ sĩ sáo trúc trẻ. Tác phẩm được thực hiện trong khuôn khổ một dự án nghệ thuật kết hợp truyền thống và hiện đại nhằm tuyên truyền phòng chống tệ nạn ma túy của lực lượng chức năng trong năm 2025.
Ca khúc khắc họa cuộc đối thoại giữa hai mẹ con trước nỗi lo bị cám dỗ. Ở đoạn cao trào, âm nhạc được chuyển sang điệu sai, tạo cảm giác như một lớp trừ tà bằng âm thanh. Chia sẻ về lần đầu hợp tác cùng con trai trong album, Mai Tuyết Hoa cho biết ban đầu chị khá băn khoăn trước gợi ý của nhạc sĩ Nguyễn Quang Long. Dù Nam Khánh đã được nghe xẩm từ khi còn trong bụng mẹ và hiện theo học sáo trúc tại Khoa Nhạc cụ truyền thống của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, chị vẫn lo việc thể hiện xẩm không dễ với người trẻ trong bối cảnh thị hiếu âm nhạc đương đại.
 |
Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa và nhóm xẩm Hà Thành, những người đã và đang miệt mài lan tỏa nghệ thuật xẩm. Ảnh: BTC |
Tuy vậy, khi vào phòng thu, Nam Khánh tạo bất ngờ khi giữ được tinh thần xẩm mà vẫn thể hiện rõ cá tính thế hệ mình. Với nữ nghệ sĩ, đó không chỉ là một sự hợp tác nghề nghiệp mà còn là niềm hạnh phúc của người mẹ.
Trả lời câu hỏi về đời sống xẩm hôm nay, Mai Tuyết Hoa nói nhóm Xẩm Hà Thành giữ định hướng bảo tồn phần cổ truyền một cách quyết liệt, đồng thời phát huy trên nền cổ đó bằng sáng tác mới phản ánh câu chuyện đương đại.
Những bài xẩm tuyên truyền tránh tệ nạn, những tác phẩm hát cùng thế hệ trẻ trong gia đình được xem như cách nối mạch truyền thống bằng chất liệu sống hiện tại. Album lần này, theo chị, là kết quả của một tập thể yêu xẩm, hiểu xẩm và tự nguyện đồng hành trên nền tảng mong muốn chung là "xẩm vẫn được cất lên trong đời sống hôm nay, không bị đẩy vào tủ kính. Khi còn người nghe, còn câu chuyện, thì xẩm còn đất sống".
