Trong bối cảnh dư địa của mô hình tăng trưởng truyền thống dần thu hẹp, việc làm mới các động lực cũ đồng thời kiến tạo động lực mới trở thành điều kiện tiên quyết để nâng cao sức cạnh tranh và đưa đất nước vững vàng cất cánh vào kỷ nguyên mới.
Cơ cấu lại nền kinh tế gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng
Triển khai Nghị quyết Đại hội XIII, Chính phủ đã kiên trì thúc đẩy các động lực tăng trưởng đi đôi tái cơ cấu mạnh mẽ nền kinh tế. Trong bức tranh chung đó, ngành Công Thương tiếp tục khẳng định vai trò nòng cốt, trụ cột chiến lược, góp phần quan trọng vào quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng.
Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng, ngành Công Thương tiếp tục là một trong những động lực chủ yếu thúc đẩy tăng trưởng, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển theo hướng tự chủ, hiện đại hóa, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, hiệu quả.
Sản xuất công nghiệp phục hồi rõ nét với tốc độ bình quân 6,1%/năm. Đáng chú ý, công nghiệp chế biến, chế tạo - động lực trung tâm của tăng trưởng - đạt mức tăng bình quân 6,9%/năm; đưa quy mô toàn ngành gấp gần 1,5 lần so với đầu nhiệm kỳ. Nhiều ngành công nghiệp mũi nhọn như điện tử, dệt may, da giày, chế biến nông sản hội nhập thành công, từng bước khẳng định vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Lĩnh vực năng lượng ghi nhận bước phát triển mạnh mẽ. Quy mô hệ thống điện vươn lên nhóm 20 nước hàng đầu thế giới và đứng đầu khu vực Đông Nam Á, bảo đảm an ninh năng lượng, chuyển dịch cơ cấu năng lượng theo hướng xanh hơn, bền vững hơn, phù hợp với xu thế toàn cầu.
Xuất nhập khẩu tiếp tục là điểm sáng nổi bật với tốc độ tăng trưởng bình quân 10,9%/năm; năm 2025 đạt hơn 930 tỷ USD, gấp đôi so với đầu nhiệm kỳ.
Thị trường trong nước tiếp tục phát triển ổn định, tăng bình quân 7,7%/năm, thực sự trở thành một trụ cột quan trọng của nền kinh tế trong bối cảnh nhiều cú sốc từ bên ngoài. Thương mại điện tử tăng trên 20%/năm, đưa Việt Nam vào nhóm 10 quốc gia có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất thế giới, tạo động lực quan trọng cho kinh tế số và chuyển đổi số doanh nghiệp. Hội nhập kinh tế quốc tế được triển khai đồng bộ, hiệu quả với việc tham gia 17 hiệp định thương mại tự do, mở ra không gian thị trường gần 6 tỷ người tiêu dùng.
Những kết quả này đã tạo nền tảng vững chắc cho tiến trình cơ cấu lại nền kinh tế gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng mà Chính phủ theo đuổi. Nhiệm kỳ qua, Chính phủ đã chỉ đạo triển khai đồng bộ, toàn diện, kịp thời, hiệu quả các giải pháp, chính sách thúc đẩy tăng trưởng; đẩy mạnh các động lực tăng trưởng truyền thống (đầu tư, tiêu dùng, xuất khẩu) và thúc đẩy các ngành, lĩnh vực, mô hình kinh tế mới.
Tỷ trọng khu vực công nghiệp và dịch vụ trong GDP tăng từ 78,6% năm 2020 lên 80,5% năm 2025. Tốc độ tăng trưởng kinh tế số đạt bình quân 9-10%/năm, chiếm 14-15% GDP năm 2025. Công nghiệp chế biến, chế tạo có mức tăng trưởng khá; chiếm khoảng 25% GDP. Hình thành một số ngành công nghiệp có quy mô lớn, có khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Khu vực nông nghiệp được cơ cấu lại theo hướng hiện đại, sinh thái, bền vững; năng suất lao động tăng từ 71,9 triệu đồng (2020) lên trên 105 triệu đồng (2025). Việt Nam có 11 mặt hàng nông sản xuất khẩu trên 1 tỷ USD, tiếp tục giữ vững vị thế cường quốc xuất khẩu nông sản.
Dự thảo Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV của Đảng đánh giá, trong bối cảnh phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, thách thức, nhưng với ý chí, khát vọng phát triển, kiến tạo tương lai, tư duy đổi mới, nỗ lực lớn, hành động quyết liệt, toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta đã chung sức, đồng lòng thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIII.
Điểm sáng nổi bật là tăng trưởng kinh tế cao, đạt mục tiêu đề ra gắn với giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát tốt lạm phát, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế. Cơ cấu lại nền kinh tế gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng được đẩy mạnh theo hướng số hóa, xanh hóa, tăng cường năng lực nội tại, sức chống chịu, tham gia mạnh mẽ vào chuỗi giá trị dựa trên nền tảng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo toàn cầu.
GDP giai đoạn 2021–2025 tăng bình quân 6,3%/năm; thuộc nhóm nước tăng trưởng cao của khu vực và thế giới. Quy mô GDP năm 2025 ước đạt trên 510 tỉ USD, gấp 1,47 lần so với năm 2020, xếp thứ 32 trên thế giới, GDP bình quân đầu người đạt khoảng 5.000 USD, gia nhập nhóm nước có thu nhập trung bình cao, được nhiều tổ chức quốc tế uy tín đánh giá cao. Các nhân tố tổng hợp (TFP) đóng góp khoảng 47% vào tăng trưởng – cho thấy chất lượng tăng trưởng cải thiện rõ rệt.
Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ, tài nguyên, đất đai đã tới hạn; dư địa mở rộng theo chiều rộng thu hẹp nhanh. Yêu cầu đặt ra là phải chuyển mạnh sang tăng trưởng dựa trên năng suất, công nghệ, đổi mới sáng tạo, với chất lượng nhân lực và năng lực nội sinh là yếu tố quyết định.
Xác lập mô hình tăng trưởng mới
Dự báo trong 5 năm tới, đất nước ta sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Để nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế, dự thảo Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh xác lập mô hình tăng trưởng mới với mục tiêu nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế; lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính; tạo ra sức sản xuất và phương thức sản xuất mới chất lượng cao, trọng tâm là kinh tế dữ liệu, kinh tế số; đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi cơ cấu và chất lượng nguồn nhân lực. Xác định các động lực tăng trưởng mới và lấy khoa học công nghệ là trọng tâm để làm mới các động lực truyền thống. Hình thành các cực tăng trưởng mạnh, các vùng kinh tế trọng điểm, các đô thị, các đặc khu kinh tế thế hệ mới ngang tầm khu vực và toàn cầu.
Theo Phó Thủ tướng Thường trực Nguyễn Hòa Bình, yêu cầu của kỷ nguyên mới đòi hỏi Việt Nam phải “làm mới” các động lực tăng trưởng cũ và kiến tạo những động lực mới, mang hàm lượng trí tuệ và công nghệ cao, khai thác triệt để kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn. Điều này đòi hỏi phải lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính; triển khai quyết liệt Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI); xây dựng các trung tâm dữ liệu, trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia tầm cỡ khu vực.
Cần có cơ chế đặc thù, vượt trội, chấp nhận rủi ro để tiếp tục thu hút và giữ chân các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới đến Việt Nam; thúc đẩy khởi nghiệp đổi mới sáng tạo trong toàn xã hội; khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ, nhất là công nghệ mới, công nghệ cao.
Nền kinh tế nước ta đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ về chất, từ chiều rộng sang chiều sâu. Kinh tế xanh và chuyển đổi năng lượng trở thành xu thế chủ đạo với cam kết mạnh mẽ về Net Zero. Việt Nam phải đẩy mạnh toàn diện 3 chuyển đổi: Chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và hạ tầng năng lượng - xu thế tất yếu của thời đại. Trong đó, triển khai mạnh mẽ thị trường tín chỉ carbon, phát triển kinh tế tuần hoàn. Hiện đại hóa lưới điện thông minh, phát triển mạnh năng lượng tái tạo và điện khí, điện gió ngoài khơi để đảm bảo tuyệt đối an ninh năng lượng quốc gia, phục vụ cho tăng trưởng cao. Đây cũng là một trong những mối quan tâm hàng đầu của các nhà đầu tư nước ngoài khi quyết định đầu tư vào Việt Nam.
Việc thành lập Trung tâm Tài chính quốc tế (IFC) Việt Nam tại Đà Nẵng mới đây là bước đi mở đường, là "cú hích" chiến lược tạo động lực tăng trưởng mới và phát triển các lĩnh vực mũi nhọn như tài chính xanh, công nghệ tài chính (Fintech). Phó Thủ tướng Nguyễn Hòa Bình cho biết, xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế được Đảng, Nhà nước xác định nhằm giải phóng các nguồn lực, thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng gắn với cơ cấu lại nền kinh tế, nâng cao năng suất, hiệu quả và năng lực cạnh tranh quốc gia, góp phần đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc của dân tộc.
Phó Chủ tịch Thường trực Cơ quan Điều hành IFC Việt Nam tại Đà Nẵng, ông Đặng Đình Đức thông tin, IFC Việt Nam tại Đà Nẵng hướng tới trở thành trung tâm thử nghiệm và giao dịch tài chính số có vai trò quan trọng trong mạng lưới các trung tâm tài chính khu vực châu Á - Thái Bình Dương, chuyên biệt trong việc số hóa tài sản và cung cấp các giải pháp tài chính xanh, tài trợ chuỗi cung ứng thế hệ mới. Mục tiêu đưa nơi này thành trung tâm tài chính quốc tế theo định hướng đổi mới sáng tạo, tài chính xanh và bền vững, vận hành an toàn, hiệu quả, có vai trò quan trọng trong huy động và phân bổ nguồn lực tài chính cho phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập tài chính khu vực.
Phó Thủ tướng Thường trực cho rằng, chúng ta đã nhận thấy những hạn chế của một thời thu hút đầu tư nước ngoài (FDI) dựa trên công nghệ lạc hậu và lao động giá rẻ. Yêu cầu đặt ra của thế hệ FDI trong thời gian tới là phải có hàm lượng trí tuệ cao, suất đầu tư lớn, mang lại giá trị, hiệu quả lớn và đặc biệt là phải có sự chuyển giao công nghệ để Việt Nam có thể làm chủ được những công nghệ lõi.
Bên cạnh đó, phải đẩy mạnh hơn nữa vai trò của kinh tế tư nhân. Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV xác định, phát triển kinh tế nhà nước thực sự giữ vai trò chủ đạo, phát triển kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Thời gian qua, Đảng, Nhà nước đã có những chủ trương, quyết sách rất lớn trong việc thúc đẩy kinh tế tư nhân, nổi bật là Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị giúp khơi thông nguồn lực, mở đường cho kinh tế tư nhân phát triển. Trên thực tế, kinh tế tư nhân đủ khả năng đảm nhận những nhiệm vụ trọng yếu của quốc gia. Hiện doanh nghiệp tư nhân đã tham gia thực hiện nhiều dự án xây dựng đường cao tốc, sân bay. Do vậy, trong giai đoạn tới, chủ trương của Bộ Chính trị là sẵn sàng giao cho tư nhân các dự án trọng điểm, những nhiệm vụ của quốc gia.
Đề cập đến vai trò nòng cốt của Bộ Công Thương trong thúc đẩy các động lực tăng trưởng mới, Thứ trưởng Phan Thị Thắng cho biết, Bộ tiếp tục thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Đảng, hoàn thiện cơ chế, chính sách theo tinh thần Nghị quyết 66-NQ/TW, coi “chuyển đổi kép” – chuyển đổi xanh và chuyển đổi số – là đột phá của đột phá, tạo môi trường đầu tư thông thoáng, tháo gỡ điểm nghẽn cho sản xuất – kinh doanh.
Bộ cũng đổi mới mạnh mẽ tư duy phát triển, cơ cấu lại ngành công nghiệp và thương mại theo hướng nâng cao năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh; lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và kinh tế tư nhân làm động lực chủ yếu. Trọng tâm là phát triển các ngành công nghiệp nền tảng, chiến lược và từng bước làm chủ công nghệ trong một số ngành mới nổi; thu hút đầu tư đồng bộ hạ tầng năng lượng, công nghiệp, thương mại và logistics theo hướng hiện đại, xanh, số hóa, gắn với yêu cầu hội nhập sâu.
Cùng với đó, Bộ nâng cấp, phát triển toàn diện chuỗi sản xuất, cung ứng nhằm tăng tính tự chủ của nền kinh tế và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Có chính sách đủ mạnh hỗ trợ doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào chuỗi của các tập đoàn lớn và doanh nghiệp FDI; thúc đẩy chuyển giao công nghệ, kỹ năng quản trị.
Còn theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, trong bối cảnh thế giới chuyển mạnh sang kinh tế số, kinh tế xanh, chuyển đổi năng lượng, nguồn nhân lực trở thành yếu tố cạnh tranh cốt lõi. Việt Nam cần xây dựng mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng cao hơn. Đây là điều kiện để phát huy lợi thế quốc gia, tạo bứt phá về năng suất và sức cạnh tranh của nền kinh tế, hướng tới tăng trưởng bền vững ở mức hai con số.
