Sự lệch pha trên đặt câu hỏi về cách xác lập thời điểm khởi đầu của Trường Mỹ thuật Đông Dương, tiền thân của Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam?
Nhầm lẫn giữa ngày thành lập và ngày vận hành?
Điểm đáng chú ý là ngay ở phần mở đầu, cuốn Dấu ấn 100 năm đã in đầy đủ ba văn bản quan trọng đều thuộc năm 1924. Bao gồm: Tờ trình ngày 10/10/1924 của Nha học chính gửi Toàn quyền Đông Dương về việc phê chuẩn dự thảo Nghị định thành lập trường; Nghị định ngày 27/10/1924 do Toàn quyền Đông Dương ký, chính thức thành lập Trường Mỹ thuật Đông Dương tại Hà Nội và Chương trình giảng dạy tổng quát được ban hành cũng trong năm 1924.
Trong nghiên cứu, biên soạn các ấn phẩm có tính lịch sử, văn bản gốc luôn giữ vai trò trở thành chứng cứ quan trọng nhất. Việc các tài liệu pháp lý đều xác lập năm 1924, trong khi phần diễn giải lại nhấn mạnh mốc 1925, đã tạo ra một khoảng trống logic ngay từ nền móng. Năm 1924 không chỉ là một con số, mà là dấu mốc pháp lý được đánh dấu và lặp lại bằng hệ thống văn bản, ghi nhận sự ra đời của nhà trường, đồng thời ghi nhận kết tinh quá trình vận động bền bỉ của họa sĩ Victor Tardieu với chính quyền thuộc địa.
 |
Ngay trong một trang sách, dễ dàng có thể nhận ra các mốc thời gian về ngày thành lập Trường Mỹ thuật Đông Dương đang mâu thuẫn nhau. Ảnh scan từ sách Dấu ấn 100 năm. |
Theo đó, nếu đặt lịch sử một thế kỷ của trường trong một hình dung dễ hiểu, thì năm 1924 là thời điểm ý tưởng được phê chuẩn và bộ máy pháp lý được hình thành, còn ngày 01/11/1925 chỉ là lúc nhà trường tổ chức sự kiện khai giảng khóa đầu tiên để đi vào hoạt động đào tạo.
Xét theo thông lệ quản trị giáo dục, ngày thành lập của một cơ sở đào tạo được xác định bằng văn bản pháp lý có hiệu lực do cơ quan có thẩm quyền ban hành. Quy định hiện hành tại Việt Nam, cụ thể trong Nghị định số 111 năm 2018, cũng khẳng định ngày thành lập là ngày đánh dấu sự ra đời "bằng văn bản pháp lý của cơ quan có thẩm quyền". Việc đồng nhất ngày khai giảng với ngày thành lập vì thế là một sai lệch về mặt hành chính. Trên thực tế, nhiều cơ sở giáo dục phổ thông hiện nay cùng khai giảng vào một thời điểm trong năm học, nhưng mỗi trường đều có ngày thành lập riêng, được xác lập rõ ràng trên quyết định pháp lý trao cho mỗi đơn vị.
Khoảng trống trong việc ghi nhận vai trò của Victor Tardieu
Sự nhầm lẫn về mốc thời gian của việc biên soạn sách Dấu ấn 100 năm có thể kéo theo hệ lụy về việc hậu thế có thể không nhận thức hết về công lao của Victor Tardieu. Cuốn sách hiện ghi nhận tiểu sử của ông với mốc bắt đầu từ năm 1925. Trong khi đó, hồ sơ lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I cho thấy ông đã được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng từ ngày 21/11/1924.
Nếu chỉ tính từ năm 1925, toàn bộ giai đoạn chuẩn bị mang tính quyết định trong năm 1924, từ tổ chức bộ máy đến xây dựng nền tảng đào tạo, gần như bị bỏ qua. Chính Victor Tardieu, trong tham luận trình bày tại Paris năm 1931, đã xác nhận rõ ràng rằng trường được thành lập theo Nghị định ngày 27/10/1924 và khai giảng vào ngày 01/11/1925.
 |
Khác với những điều cuốn sách chỉ ra, hồ sơ lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I cho thấy Victor Tardieu đã được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng từ ngày 21/11/1924. Ảnh scan từ sách Dấu ấn 100 năm. |
Sự không đồng nhất giữa văn bản gốc và cách diễn giải trong cuốn kỷ yếu mang tính tổng thuật của Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam có thể dẫn tới nhiều hệ quả không mong muốn, nổi bật trong đó là nguy cơ làm sai lệch dòng thời gian lịch sử, gây lúng túng cho người nghiên cứu khi đối chiếu tư liệu. Đồng thời, điều trên cũng ảnh hưởng trực tiếp đến tính khoa học của một công trình được kỳ vọng đại diện cho trí nhớ học thuật của một cơ sở đào tạo danh giá.
Trong khi giới mỹ thuật trong nước vẫn còn tranh luận xoay quanh hai mốc thời gian 1924 và 1925, thì ở Pháp, giới nghiên cứu về lịch sử mỹ thuật đã sớm khẳng định cột mốc khởi thủy của Trường Mỹ thuật Đông Dương là năm 1924. Cụ thể, năm 2014, TS. Pierre Paliard xuất bản công trình nghiên cứu với tiêu đề: Dự án của Victor Tardieu cho Trường Mỹ thuật Đông Dương tại Hà Nội năm 1924. Cách định danh của Paliard cho thấy sự tôn trọng tuyệt đối đối với mốc pháp lý và tư tưởng khai sinh nhà trường.
 |
Bìa công trình nghiên cứu Dự án của Victor Tardieu cho Trường Mỹ thuật Đông Dương tại Hà Nội năm 1924 của TS. Pierre Paliard. Ảnh: Amazon |
Để Dấu ấn 100 năm thực sự trở thành một biên niên sử có giá trị học thuật và lịch sử, mốc 1924 cần được đặt lại đúng vị trí của nó. Bởi đó là điểm khởi đầu mang tính pháp lý, đồng thời là dấu mốc của một tầm nhìn nghệ thuật đã góp phần định hình mỹ thuật Việt Nam trong thế kỷ XX.
