Cuốn Dấu ấn 100 năm – Kỷ yếu kỷ niệm 100 năm thành lập Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam (Dấu ấn 100 năm) , ấn phẩm kỷ niệm hành trình của Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, vì thế trở thành một trường hợp điển hình cần được nhìn lại.
Khi "bút lông" rời xa "thước kẻ"
Cuốn sách chủ yếu tôn vinh các lĩnh vực Mỹ thuật tạo hình như Hội họa, Điêu khắc, Đồ họa. Trong khi đó, Kiến trúc, một ngành học từng hiện diện từ rất sớm trong cấu trúc của Trường Mỹ thuật Đông Dương, lại gần như không có vị trí tương xứng. Sự vắng mặt này khiến mảng Kiến trúc trở thành một điểm mù lịch sử, dù vai trò của nó trong tiến trình hình thành nền mỹ thuật và kiến trúc hiện đại Việt Nam là điều không thể phủ nhận.
Nhìn lại lịch sử, Trường Mỹ thuật Đông Dương đã đào tạo kiến trúc sư từ năm 1926. Tuy nhiên, sau những biến động lớn của đất nước, đặc biệt từ mốc 1954, cấu trúc đào tạo ban đầu đã bị chia tách. Mảng Hội họa, Điêu khắc tiếp tục ở lại cơ sở Yết Kiêu, trở thành Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam ngày nay.
Mảng Kiến trúc, qua nhiều thăng trầm dịch chuyển từ Hà Nội vào Đà Lạt rồi trở lại Hà Nội, đã hình thành tiền thân của Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội. Sự phân định này về mặt thể chế và quản lý dần tạo nên tâm lý một người anh em đã ra riêng. Khi mỗi cơ sở giáo dục viết lại lịch sử của mình, họ thường chỉ tập trung vào di sản trực tiếp đang quản lý và kế thừa. Hệ quả là Kiến trúc từng bước bị đẩy ra khỏi phạm vi nghiên cứu của sử học mỹ thuật.
 |
Ảnh chụp từ sách Dấu ấn 100 năm, Nội dung tập trung vào Nghệ thuật Tạo hình, không có minh họa về Kiến trúc. |
Không chỉ dừng ở câu chuyện tổ chức, một nguyên nhân sâu xa khác nằm ở tư duy phân loại nghệ thuật. Trong một thời gian dài, giới nghiên cứu Việt Nam duy trì ranh giới khá rạch ròi giữa Nghệ thuật tạo hình và Nghệ thuật công năng.
Các ấn phẩm lịch sử về Trường Mỹ thuật Đông Dương thường được chấp bút bởi họa sĩ hoặc nhà phê bình mỹ thuật, những người quen làm việc với ngôn ngữ đường nét, màu sắc và cảm xúc thẩm mỹ thuần túy.
Trong cách nhìn đó, Kiến trúc, với đặc thù gắn với thông số kỹ thuật, hình học họa hình và sức bền vật liệu, dễ bị xem như một lĩnh vực khô khan, nằm ngoài biên độ của mỹ thuật theo nghĩa hẹp. Sự ưu tiên vô thức này đã góp phần làm mờ đi vai trò của Kiến trúc trong bức tranh chung.
Chỉnh thể của nền mỹ thuật Việt Nam
Yếu tố tư liệu cũng là một rào cản không nhỏ. Dù Trường Mỹ thuật Đông Dương từng đào tạo những kiến trúc sư lẫy lừng như Nguyễn Cao Luyện, Hoàng Như Tiếp, Huỳnh Tấn Phát, Ngô Huy Quỳnh, nhưng hồ sơ giáo trình và bài vẽ của khoa Kiến trúc giai đoạn này lại không được lưu giữ tập trung tại trường.
Phần lớn tư liệu hiện nằm rải rác tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I hoặc tại Pháp. Khi biên soạn các kỷ yếu mang tính hành trình, những người làm sách thường ưu tiên khai thác kho tư liệu sẵn có tại đơn vị mình, dẫn đến việc mảng Kiến trúc bị bỏ sót một cách đáng tiếc trong các thống kê lịch sử.
 |
Tuy nhiên, tiểu mục Danh sách các họa sĩ nhà điêu khắc được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật nhưng lại xuất hiện tên các kiến trúc sư như Huỳnh Tấn Phát, Hoàng Như Tiếp, Nguyễn Cao Luyện và Ngô Huy Quỳnh? Ảnh scan từ Dấu ấn 100 năm. |
Việc lãng quên Kiến trúc không chỉ làm thiếu đi một ngành học trong câu chuyện trăm năm, mà còn làm giảm tầm vóc của mô hình giáo dục khai phóng mà Victor Tardieu từng xây dựng. Ở giai đoạn đầu, kiến trúc sư và họa sĩ học chung các môn Mỹ học, Hình họa, Giải phẫu. Sự giao thoa này tạo nên những kiến trúc sư có tâm hồn nghệ sĩ và những họa sĩ có tư duy cấu trúc không gian.
Thành tựu rõ nét nhất của sự kết hợp nói trên chính là Phong cách Kiến trúc Đông Dương, một di sản vẫn hiện hữu trong đời sống đô thị và góp phần định hình bản sắc thị giác của nhiều thành phố Việt Nam.
Nhìn từ câu chuyện của cuốn Dấu ấn trăm năm, có thể thấy việc thiếu vắng Kiến trúc trong sử liệu mỹ thuật không hẳn là một sự quên lãng ngẫu nhiên, mà là kết quả của quá trình khu biệt chuyên môn kéo dài.
Để nhìn lại trọn vẹn một thế kỷ, đã đến lúc cần nỗ lực kết nối lại mối quan hệ giữa "bút lông" và "thước kẻ". Đó không chỉ là việc trả lại vị thế xứng đáng cho Kiến trúc trong lịch sử nhà trường, mà còn là cách để hiểu đúng về một thời kỳ mà nghệ thuật Việt Nam từng phát triển như một chỉnh thể, đa dạng nhưng không bị chia cắt.
