Có bao giờ mỗi năm Tết đến quay trở về nhà đón xuân bên đại gia đình, bạn lại nghe lời gọi đầy trìu mến yêu thương từ cha hay mẹ: “Nhân (hoặc Nghĩa - Lễ - Trí - Tín…) về rồi hả con? Đi đường xa có mệt không con?”, và tự hỏi vì sao bậc sinh thành lại đặt cho mình cái tên đó. Nó từ đâu tới, mang ý nghĩa gì, hàm chứa mong đợi gì từ phụ huynh và nói vui là - tên bạn “vận” vào cuộc đời bạn tích cực ra sao?
Lịch sử nhìn từ danh tính người Việt
Trần Quang Đức (sinh năm 1985), là dịch giả, nhà nghiên cứu tốt nghiệp Trường đại học Bắc Kinh (Trung Quốc) năm 2008, là tác giả hai cuốn sách “Ngàn năm áo mũ” (2013), “Chuyện Trà - lịch sử một thức uống lâu đời của người Việt” (2021). Lần này ông khiến độc giả tò mò với công trình nghiên cứu về lịch sử danh tính người Việt. Sách dầy gần 370 trang in màu, lôi cuốn từ nội dung, văn phong đến các tranh, chữ minh họa.
“Họ và tên - thứ tưởng như chỉ là một chuỗi âm thanh giản đơn, hóa ra lại là một trong những sáng tạo lâu đời và bền bỉ nhất của loài người. Trải qua hàng nghìn năm, danh xưng này đã biến đổi theo bước chân của đoàn người di cư, theo những biến động chính trị của các triều đại, những làn sóng văn hóa và cả những lựa chọn cá nhân. Tên gọi, vốn là chuỗi âm thanh mang tính tượng trưng,một cấu trúc phù hiệu gán cho cá nhân, hoá ra lại có thể âm thầm nắn chỉnh diện mạo, định hình bản ngã, không phải bằng sức mạnh vật lý, mà bằng một niềm tin lặp lại, thấm dần vào bên trong, từ những lời gọi, cách người khác phản ứng, và cả cách ta tự hình dung về chính mình” - sách mở đầu giới thiệu.
 |
| Sách “Họ và Tên” do NXB Thế giới và Nhã Nam ấn hành đầu xuân 2026 |
Theo đó, tác giả Trần Quang Đức chỉ ra rằng: “Trong lịch sử Việt Nam, họ tên không chỉ phản ánh dòng chảy quyền lực mà còn ấn chứa những vận động âm thầm trong đời sống tinh thần: khát vọng khẳng định bản ngã, nhu cầu kết nối cộng đồng, nỗi sợ hãi trước sự bấp bênh của đời sống, trước bão tố thời cuộc, và cả khát vọng giải phóng tâm trí”.
Khởi từ một điều tưởng chừng nhỏ bé, dựa trên việc khảo sát công phu mọi nguồn tư liệu, tác giả Trần Quang Đức dẫn dắt người đọc đến một bức tranh lịch sử rộng lớn. Đơn vị xuất bản đánh giá “Họ và Tên”không chỉ là một khảo cứu về lịch sử tên họ, “tác phẩm này còn là cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa sử liệu và suy tưởng, giữa hư cấu và hiện thực. Giữa những trang sách như tấm gương phản chiếu vô hình ký ức tổ tiên và trí tưởng tượng tập thể của loài người, có thể bạn sẽ nhận ra một phần của chính mình trong đó”.
Người Việt đặt tên con để làm “bệ phóng quyền năng”
“Họ và Tên” bao gồm ba phần: phần 1 “Mộc mạc tới cầu kỳ” với những phát hiện của tác giả lý thú, đậm chất dân gian và bản năng sinh tồn trong đời sống thị dân về cách đặt tên con cái của người Việt như “Tên xấu dễ nuôi, miễn được sống còn”, tiến đến cuộc chơi chữ nghĩa chứa “âm hay nghĩa đẹp, tự hiệu nhân sinh, tinh thần hướng vọng”. Họ và tên của con người do người Việt đặt còn gắn kết gia tộc, gây nền gia giáo và trở thành “bệ phóng quyền năng”…
Phần 2, tác giả Trần Quang Đức chuyên sâu hơn về những tên gọi mang tính “bất khả xâm phạm, biện minh thần thánh, mỹ hoá dòng tộc, thống nhất đồng hóa”; sắp đặt tính danh theo kiểu “mưu toan chính trị” bao gồm sự hạ bệ hoặc đề cao, hoán danh trong giao thiệp.
Ở phần 3, Họ và tên của con người do người Việt đặt tiến tới sự tự do trong việc đi tìm ý thức bản ngã trong định mệnh lẫn kiến tạo mới; “khẳng định phẩm giá và bình quyền tự tin” từ cái tên trên căn cước. Phần phụ lục bao gồm việc giải thích ý nghĩa một số tên danh tự hiệu của vua quan thời phong kiến, bút hiệu một số vị vua Lê sơ, húy danh các vị vua nhà Trần, một số tên hoàng nữ, công nữ triều Nguyễn, các bộ thủ được dùng đặt tên cho hoàng tộc triều Nguyễn, tên các trí thức Việt Nam qua nhiều thời kỳ…
Nhà thơ Lý Đợi cho rằng “Họ và tên” của Trần Quang Đức là cuốn sách đầy hứng khởi, xứng đáng khởi động cho năm 2026. Tác phẩm không chỉ dừng lại ở việc khảo cứu tên họ mà đi xa hơn, nhìn tên họ như một hiện tượng văn hóa, là cuộc đối thoại giữa quá khứ với hiện tại, giữa sử liệu và suy tưởng, giữa hư cấu và hiện thực. Tác giả Trần Quang Đức hi vọng đọc cuốn sách của ông, công chúng sẽ có dịp “tự soi chiếu, tự lắng nghe tiếng vọng nhân sinh trong chính tâm tưởng mình”.
Tín hiệu đáng mừng của đời sống học thuật
Ông Liam C. Kelley (Lê Minh Khải) - một nhà Việt Nam học, giáo sư lịch sử Đông Nam Á người Mỹ, trong phần viết lời đề tựa trong cuốn sách “Họ và Tên” đã cho rằng “món quà” mà cuốn sách mang lại đó chính là giúp bạn đọc “bắt đầu nhìn những cái tên – từ văn bia đến thẻ căn cước, từ thơ ca đến hộ chiếu, và cả trong chính gia đình mình bằng một ánh mắt khác, cẩn trọng và đầy suy ngẫm hơn. Một khi bạn nhận ra tên gọi có thể làm được những gì, bạn sẽ không bao giờ nhìn chúng như cũ nữa”.
 |
| Từ trái qua: nhà thơ Lý Đợi - nhà nghiên cứu Trần Quang Đức – nhà văn Huỳnh Trọng Khang tại buổi ra mắt sách “Họ và Tên” cuối tháng 1/2026 |
Họa sĩ Trần Đại Thắng bình phẩm “Họ và Tên” là cuốn sách “rất lôi cuốn và thuyết phục”. Ông Thắng cho rằng “đề tài gần gũi, nằm ngay trong chính con người của mình, vậy mà bấy lâu nay không tường hiểu. Biển học mênh mông. Càng thấy nhiều, càng biết sợ...”. Nhiếp ảnh gia Nguyễn Trường Sinh thì nhận xét “Họ và Tên” là một cuốn sách “mở ra một trường suy tư rất rộng”.
Ông Trường Sinh chia sẻ: “Họ và Tên” của Trần Quang Đức là một công trình sử học nghiêm cẩn, nhưng điều khiến tôi chú ý hơn cả là tác giả còn rất trẻ so với độ dày tư tưởng và cấu trúc học thuật mà cuốn sách mang theo. Không ồn ào, không phô diễn, sách đi từ những điều nhỏ bé nhất – họ, tên, danh xưng – để lần theo những vận động lớn của lịch sử, quyền lực và căn tính người Việt. Đọc sách, thấy rõ một thái độ làm sử đáng quý: không vội kết luận, không áp đặt, mà kiên nhẫn đối thoại với tư liệu, với đời sống, và với chính mình. Ở một độ tuổi mà nhiều người còn đang tìm tiếng nói, tác giả đã chọn con đường khó: đào sâu, đặt câu hỏi và đi đến tận cùng của suy nghĩ. Một cuốn sách nên đọc chậm. Và là một tín hiệu đáng mừng cho đời sống học thuật Việt Nam hôm nay”.
(Xuân Bính Ngọ 2026)
Đọc sách ngày Tết là thú vui thanh tao, trang nhã dịp Tết của người xưa, nay được hồi sinh nơi đời sống thị dân thành món ăn tinh thần quý báu với nhiều quyển sách mở ra xu hướng mới trong xã hội văn minh hiện đại: mọi người giao hảo tặng sách quý cho nhau dịp Tết bên cạnh bánh mứt, rượu trà… Ngày Tết cũng là thời gian nhiều người tranh thủ nghỉ ngơi, tĩnh tại, dễ dàng tiếp cận với sách, chú tâm đọc sách mà không bị ảnh hưởng bởi công việc hay những điều bận tâm khác thường ngày.
