Theo báo New York Times (NYT), chỉ trong một bài đăng duy nhất vào tối 17/1, Tổng thống Donald Trump đã đảo lộn những tiến bộ đạt được sau nhiều tháng đàm phán thương mại bằng một tối hậu thư, đẩy châu Âu vào thế đối đầu với Mỹ - đồng minh thân cận nhất của họ, nay đột nhiên trở thành một trong những mối đe dọa lớn nhất.
Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Trump yêu cầu đạt được một thỏa thuận mua Greenland, đồng thời tuyên bố nếu không đạt được thỏa thuận, ông sẽ áp thuế lên một nhóm các quốc gia châu Âu phản đối, bắt đầu ở mức 10% vào tháng 2 và tăng lên 25% vào tháng 6.
Thông báo này dường như không để lại nhiều dư địa để châu Âu xoay xở hoặc đàm phán trong một kỷ nguyên địa chính trị khắc nghiệt và đầy xung đột. Nó cũng khiến châu Âu có rất ít lựa chọn để chống lại Mỹ mà không phải chịu những hậu quả đáng kể.
Các nhà lãnh đạo châu Âu không muốn chấp nhận việc Mỹ cưỡng chế chiếm đóng một vùng lãnh thổ tự trị do Đan Mạch - một quốc gia thành viên của cả NATO và Liên minh châu Âu - kiểm soát.
Các quan chức và nhà phân tích cho rằng châu Âu sẽ cần phải đáp trả ông Trump, nhiều khả năng là bằng các biện pháp thương mại. Tuy nhiên, cách làm này có thể gây tổn hại lớn đến cả nền kinh tế lẫn an ninh của khối, bởi châu Âu vẫn phụ thuộc rất nhiều vào Mỹ về hỗ trợ trong NATO cũng như trong xung đột Nga - Ukraine.
“Chúng ta hoặc là tiến hành một cuộc chiến thương mại, hoặc là đang ở trong một cuộc chiến tranh thực sự”, Jacob Funk Kirkegaard, nghiên cứu viên cao cấp tại Bruegel - một viện nghiên cứu ở Brussels - nhận định.
Trong hơn một năm qua, châu Âu nhiều lần khẳng định Greenland không phải để bán và liên tục nhấn mạnh rằng số phận của hòn đảo lớn ở Bắc Cực này phải do người dân bản địa và Đan Mạch quyết định. Tuần trước, một nhóm các quốc gia châu Âu đã cử binh sĩ tới Greenland để tham gia tập trận quân sự. Động thái này thể hiện sự đoàn kết, nhưng cũng có thể đã kích động ông Trump. Theo tuyên bố của nhà lãnh đạo Mỹ, chính những quốc gia cử binh sĩ này sẽ là các nước bị áp thuế mới.
Về phần mình, Tổng thống Trump khẳng định Mỹ cần phải sở hữu Greenland để tăng cường an ninh trong khu vực.
Rõ ràng, các cuộc tập trận của châu Âu là một phần trong nỗ lực liên tục nhằm xoa dịu ông Trump. Trong nhiều tuần, các quan chức trên khắp châu Âu đã bác bỏ những lời đe dọa của ông Trump về khả năng chiếm Greenland, kể cả bằng vũ lực, cho rằng kịch bản đó khó xảy ra. Nhiều người coi đây là chiến thuật đàm phán và hy vọng có thể làm hài lòng tổng thống Mỹ bằng sự sẵn sàng tăng cường quốc phòng và chi tiêu cho Greenland.
Tuy nhiên, những phát ngôn ngày càng leo thang của ông Trump đang dập tắt hy vọng rằng các nhượng bộ và đối thoại sẽ mang lại hiệu quả. Đối mặt với thực tế rằng một thỏa hiệp thông qua đàm phán ngày càng khó đạt được, châu Âu đang gấp rút tìm cách đáp trả chiến dịch gây áp lực từ Washington.
Chỉ vài giờ sau bài đăng của ông Trump, các thành viên Nghị viện châu Âu tuyên bố sẽ đóng băng việc phê chuẩn thỏa thuận thương mại mà ông Trump và bà Ursula von der Leyen, Chủ tịch Ủy ban châu Âu, đã đạt được vào mùa hè năm ngoái. Các nghị sĩ châu Âu công khai kêu gọi các biện pháp trả đũa thương mại. Theo các nhà ngoại giao, đại sứ của 27 quốc gia thành viên EU sẽ tập trung tại Brussels cho một cuộc họp khẩn cấp vào lúc 17h ngày 18/1.
Việc đáp trả được dự báo là vô cùng phức tạp.
Châu Âu hiện sở hữu một công cụ thương mại được thiết kế riêng nhằm chống lại sự ép buộc chính trị một cách nhanh chóng và mạnh mẽ. Trong bối cảnh các lời đe dọa từ Tổng thống Trump ngày càng rõ rệt, nhiều nhà hoạch định chính sách cho rằng đã đến lúc cân nhắc sử dụng công cụ này.
Công cụ trên, chính thức được gọi là “công cụ chống ép buộc” và thường được ví như “súng bazooka” thương mại của châu Âu, có thể được dùng để áp đặt các biện pháp hạn chế đối với các tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ hoặc các nhà cung cấp dịch vụ khác đang có hoạt động kinh doanh đáng kể tại châu lục này.
Tuy nhiên, việc kích hoạt công cụ này sẽ khiến căng thẳng xuyên Đại Tây Dương leo thang mạnh mẽ. Trong suốt một năm qua, châu Âu đã tìm cách tránh kịch bản này, và có lý do chính đáng. Lục địa này vẫn phụ thuộc nhiều vào Mỹ về bảo đảm an ninh thông qua NATO và sự hỗ trợ trong xung đột Ukraine. Do đó, các nhà phân tích cảnh báo một cuộc chiến thương mại toàn diện có thể gây ra hệ lụy nghiêm trọng trên nhiều mặt trận khác.
“Câu hỏi đặt ra là họ muốn đáp trả đến mức độ nào?” Penny Naas, chuyên gia chính sách công về châu Âu tại Viện nghiên cứu German Marshall Fund, nhận định.
Các nhà lãnh đạo châu Âu vẫn hy vọng có thể giải quyết vấn đề thông qua đàm phán. Trong một bài đăng trên mạng xã hội tối 17/1, bà Von der Leyen đã thể hiện lập trường hòa giải.
“Đối thoại vẫn hết sức cần thiết, và chúng tôi cam kết tiếp tục xây dựng dựa trên tiến trình đã bắt đầu từ tuần trước giữa Vương quốc Đan Mạch và Mỹ”, bà viết, đồng thời cảnh báo rằng các chính sách thuế quan “có nguy cơ dẫn đến một vòng xoáy suy thoái nguy hiểm”.
Cho đến nay, các cuộc đàm phán hầu như chưa đạt được kết quả cụ thể. Tuần trước, các quan chức ngoại giao của Đan Mạch và Greenland đã gặp Ngoại trưởng Marco Rubio và Phó Tổng thống J.D. Vance tại Washington. Sau cuộc gặp, Đan Mạch và Greenland thừa nhận hai bên vẫn đang bế tắc. Các phái đoàn cho biết đã nhất trí thành lập một nhóm làm việc cấp cao để xử lý các vấn đề còn tồn đọng.
Tuy nhiên, sự lạc quan này nhanh chóng bị dập tắt khi Nhà Trắng tuyên bố nhóm làm việc được thành lập nhằm giải quyết vấn đề “sáp nhập” Greenland vào Mỹ.
Greenland hầu như không cho thấy dấu hiệu nào muốn bị sáp nhập, dù bằng tiền bạc hay vũ lực. Người dân Greenland đôi khi bày tỏ sự bất mãn với chính quyền Đan Mạch, nhưng các cuộc thăm dò và phỏng vấn cho thấy phần lớn không muốn từ bỏ hệ thống giáo dục miễn phí và chăm sóc y tế toàn dân.
Trong bối cảnh lập trường của ông Trump trở nên cứng rắn hơn, các nhà lãnh đạo châu Âu cũng ngày càng thẳng thắn.
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron viết trên mạng xã hội tối cùng ngày rằng “không có sự hăm dọa hay đe dọa nào có thể ảnh hưởng đến chúng tôi”. Thủ tướng Thụy Điển Ulf Kristersson khẳng định các quốc gia châu Âu sẽ không để mình bị uy hiếp.
Ngay cả với Anh - giống như Na Uy - không thuộc Liên minh châu Âu nhưng nằm trong danh sách các quốc gia có thể bị áp thuế, Thủ tướng Anh Keir Starmer gọi động thái này của ông Trump là “hoàn toàn sai lầm”.
