Mở rộng tiếp cận, đa dạng điểm khởi đầu của trải nghiệm
Quá trình chuyển đổi số đang từng bước định hình lại cách công chúng tiếp cận mỹ thuật. Trải nghiệm không còn gói gọn trong không gian trưng bày, mà được mở rộng qua nhiều lớp trung gian như nội dung trực tuyến, hệ thống thuyết minh tự động hay các nền tảng trình diễn đa phương tiện.
Tại Việt Nam, xu hướng này đang dần trở nên rõ nét khi nhiều thiết chế văn hóa chủ động ứng dụng công nghệ vào hoạt động trưng bày. Một ví dụ điển hình là Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam đã triển khai số hóa hiện vật, thuyết minh bằng mã QR và thử nghiệm tham quan ảo. Những công cụ này giúp công chúng có thể tiếp cận tác phẩm trong nhiều bối cảnh khác nhau, kể cả khi không trực tiếp đến bảo tàng.
Theo các nghiên cứu về chuyển đổi số trong lĩnh vực bảo tàng, hơn 60% bảo tàng trên thế giới đã triển khai các hình thức trưng bày trực tuyến, với lượng truy cập tăng mạnh sau đại dịch. Điều này cho thấy mỹ thuật đang dần thoát khỏi giới hạn không gian vật lý để bước vào một môi trường tiếp cận rộng mở hơn, nơi công chúng có nhiều cơ hội tiếp xúc với nghệ thuật hơn trước.
Tuy nhiên, khi việc tiếp cận trở nên thuận lợi hơn, trải nghiệm cũng không còn đơn thuần như trước.
Họa sĩ Nguyễn Đức Thắng (Hà Nội) chia sẻ quan điểm: Trước đây, khán giả thường bước vào không gian nghệ thuật trong trạng thái gần như chưa có định hướng, từ đó hình thành cảm nhận một cách tuần tự, đi từ quan sát đến suy ngẫm. Trong khi đó, ở bối cảnh hiện nay, quá trình tiếp cận có thể bắt đầu sớm hơn, thông qua các lớp thông tin trung gian.
 |
Họa sĩ Nguyễn Đức Thắng cho rằng người xem hiện nay tiếp cận tác phẩm theo nhiều lớp, không còn hoàn toàn tuyến tính. Ảnh: Họa sĩ Nguyễn Đức Thắng |
“Khi đứng trước tác phẩm, người xem bây giờ không còn hoàn toàn ở trạng thái khám phá nữa, mà thường có xu hướng đối chiếu với những gì mình đã biết”, hoạ sĩ nhận định.
Theo hoạ sĩ, sự thay đổi này khiến trải nghiệm được hình thành theo một cách khác, khi người xem vừa tiếp nhận trực tiếp, vừa liên tục đối thoại với những thông tin đã có từ trước. Trải nghiệm vì thế không còn tuyến tính, mà trở nên đa lớp và mở rộng hơn về mặt nhận thức.
Khi đó, chuyển đổi số vừa mở rộng khả năng tiếp cận, vừa làm phong phú cách trải nghiệm được hình thành. Khi điểm bắt đầu không còn giới hạn trong khoảnh khắc đối diện trực tiếp, người xem có thêm nhiều “điểm vào” để tiếp cận tác phẩm theo những cách khác nhau.
Môi trường tiếp nhận thay đổi, cách cảm thụ cũng dịch chuyển
Sự thay đổi trong điểm khởi đầu cũng kéo theo những biến chuyển trong cách người xem tương tác với tác phẩm.
Trong không gian bảo tàng, trải nghiệm thường diễn ra trong một nhịp độ chậm, nơi người xem có thể dừng lại, quan sát và suy ngẫm. Trong khi đó, môi trường số mang đến một cách tiếp cận linh hoạt hơn, nơi việc tiếp nhận hình ảnh diễn ra nhanh, liên tục và đa dạng hơn về hình thức.
Các khảo sát về hành vi người dùng cho thấy phần lớn nội dung hình ảnh chỉ giữ được sự chú ý trong thời gian ngắn. Điều này phản ánh không chỉ thói quen cá nhân, mà còn cho thấy môi trường số đang tạo ra một cách tiếp cận hình ảnh mới, trong đó mỹ thuật cũng dần thích ứng.
Nguyễn Thu Hà, sinh viên năm Ba trường Đại học Hà Nội là một khán giả thường xuyên tham quan các bảo tàng, triển lãm mỹ thuật. Hà cho rằng sự thay đổi trong trải nghiệm không chỉ đến từ thói quen cá nhân, mà gắn trực tiếp với cách các công cụ số được tích hợp ngay trong không gian trưng bày.
Theo Hà, việc sử dụng mã QR hay các hệ thống thuyết minh tự động khiến quá trình tiếp cận tác phẩm không còn dừng lại ở quan sát bằng mắt, mà được mở rộng thêm các lớp thông tin đi kèm. Người xem vừa nhìn, vừa đọc, vừa nghe, từ đó hình thành một cách tiếp nhận mang tính đa chiều hơn.
 |
Ứng dụng thuyết minh đa phương tiện tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam giúp việc trải nghiệm tranh thêm chiều sâu. Ảnh: Imuseum VFA |
“Có những tác phẩm nếu chỉ nhìn bằng mắt thì tôi chưa thể nhận ra hết những điều tác giả muốn thể hiện. Nhưng khi quét mã để nghe thuyết minh tác phẩm, tôi bắt đầu chú ý đến những nội dung tiềm ẩn, sâu xa hơn trong đó. Cảm giác giống như tôi đang được dẫn dắt để một lần nữa cảm thụ bức tranh theo một cách khác”, Hà chia sẻ.
Thực tế này cho thấy, công nghệ số đã tham gia trực tiếp vào quá trình cảm thụ ngay tại không gian bảo tàng, khiến việc tiếp nhận tác phẩm được mở rộng thành nhiều tầng, nơi thông tin và cảm nhận đan xen trong cùng một thời điểm.
Sự hiện diện của các công cụ số cũng làm thay đổi vai trò của người xem. Thay vì chỉ quan sát thụ động, họ chủ động lựa chọn cách tiếp cận, quyết định dừng lại ở đâu, tìm hiểu sâu đến mức nào. Trải nghiệm tại bảo tàng vì thế không bị thay thế, mà được làm giàu thêm, khi người xem có thêm nhiều điểm tựa để đi vào chiều sâu của tác phẩm.
Giá trị nghệ thuật được nhìn nhận trong hệ quy chiếu mới
Sự thay đổi trong cách tiếp cận và cảm thụ không chỉ diễn ra ở cấp độ cá nhân, mà còn góp phần mở rộng cách mỹ thuật được hiểu và đánh giá trong đời sống đương đại. Một tác phẩm mỹ thuật không chỉ tồn tại ở bản thân nó, mà còn trong cách nó được tiếp cận và diễn giải. Khi trải nghiệm không còn giới hạn trong một không gian hay thời điểm cụ thể, giá trị của tác phẩm cũng không còn được xác lập theo một chiều duy nhất.
Trong môi trường số, những yếu tố như khả năng tiếp cận rộng, tính lan tỏa hay khả năng gợi mở nhanh có thể trở thành những giá trị bổ sung bên cạnh chiều sâu truyền thống. Việc mở rộng hệ quy chiếu giúp các tiêu chí cũ tiếp tục tồn tại, đồng thời tạo điều kiện để mỹ thuật được tiếp cận và hiểu theo nhiều bối cảnh khác nhau.
 |
Người tham quan có thể trải nghiệm nghệ thuật theo cách mới với công nghệ số. Ảnh: Thanh Uyên |
Ở cấp độ sâu hơn, có thể thấy đây là một sự dịch chuyển trong cách giá trị được hình thành. Trải nghiệm không còn là một quá trình khép kín, mà trở thành một chuỗi liên tục, nơi mỗi lần tiếp xúc đều góp phần định hình cách người xem hiểu tác phẩm.
Chính trong sự chuyển dịch đó, mỹ thuật đang thích nghi với một môi trường mới, nơi trải nghiệm mỹ thuật được tái cấu trúc như một hệ thống nhiều lớp, kết hợp giữa tiếp xúc trực tiếp và các kênh trung gian, giữa quan sát cảm tính và thông tin, giữa góc nhìn cá nhân và ảnh hưởng cộng đồng.
Như vậy, chuyển đổi số đang đưa mỹ thuật đến gần hơn với công chúng, đồng thời mở ra những cách trải nghiệm đa dạng hơn. Việc tiếp cận trở nên linh hoạt hơn đã kéo theo sự dịch chuyển từ mô hình trải nghiệm truyền thống sang hình thức trải nghiệm mới có chiều sâu. Trong bối cảnh này, công nghệ trở thành một yếu tố cấu thành của quá trình tiếp nhận, góp phần định hình cách con người hiểu và diễn giải nghệ thuật.
Có thể thấy, mỹ thuật trong thời đại số không mất đi giá trị, mà thay vào đó được đặt vào bối cảnh mới, nơi cách trải nghiệm thay đổi, nhưng nhu cầu tìm kiếm ý nghĩa trong nghệ thuật vẫn luôn được duy trì, thậm chí cao hơn.
